Nhưng ngay giữa làn sóng ấy, một câu hỏi đang được đặt ra: nên trao cho máy móc bao nhiêu quyền tự quyết, và con người cần giữ lại quyền kiểm soát đến đâu? Đằng sau câu hỏi mang màu sắc kỹ thuật ấy là một vấn đề lớn của quản trị hiện đại: làm sao vừa tận dụng được sức mạnh của công nghệ, vừa không buông lơi “dây cương” điều khiển nó.

Theo phóng viên TTXVN tại London, cuối tháng 10 vừa qua, Ngân hàng Trung ương Anh (BoE) và Cơ quan Quản lý tài chính (FCA) công bố khảo sát mới nhất về việc ứng dụng AI trong ngành dịch vụ tài chính Anh. Bức tranh hiện ra khá rõ: tới 80% các doanh nghiệp được khảo sát đã triển khai các tác nhân AI (AI agent), song chỉ vẻn vẹn 2% trao cho chúng “quyền tự chủ rộng”, và chưa đến 1/10 tin rằng trong vòng 1 năm tới, các tác nhân ấy sẽ được tự mình đặt lệnh giao dịch. BoE đúc kết ngắn gọn: “Việc triển khai tác nhân AI diễn ra phổ biến, nhưng quyền tự chủ thì hạn chế”.

Thái độ dè dặt ấy không phải của riêng nước Anh. Những tên tuổi hàng đầu Phố Wall như JPMorgan, Goldman Sachs, hay các quỹ đầu cơ Citadel, Bridgewater đều khẳng định tác nhân AI của họ bị cấm tự ý ra quyết định giao dịch. Nói cách khác, cả một ngành công nghiệp vốn tôn thờ tốc độ và hiệu suất vẫn chọn giữ bàn tay con người ở lại vị trí cuối cùng trước khi lệnh được bấm.

Nhưng điều đáng lưu ý là khảo sát của BoE cho thấy “ứng xử với khách hàng và thị trường” - tức những chuyện như đối xử công bằng với khách hàng và phòng ngừa thao túng giá - là lĩnh vực ít được trang bị biện pháp kiểm soát nhất.

Đồng Giám đốc công nghệ của Jane Street, ông Ron Minsky mô tả một “vấn đề an ninh nghiêm trọng”, khi chính các tác nhân AI tìm cách lách qua giới hạn quyền hạn được cài đặt cho chúng. Đáng lưu ý hơn, một nghiên cứu của Trường Wharton cảnh báo rằng nếu để các hệ thống AI tự do giao dịch, đối đầu lẫn nhau trên thị trường, các bot hoàn toàn có thể đi đến chỗ cấu kết thao túng giá “mà không cần bất kỳ thỏa thuận, trao đổi liên lạc, hay thậm chí chủ ý nào”. Sự cấu kết vô thức ấy, theo các tác giả, bào mòn hiệu quả thị trường bằng cách làm giảm thanh khoản, nới rộng tình trạng định giá sai,... Đó chính là những điều kiện lý tưởng để thị trường rơi vào một cú sụp đổ chớp nhoáng.

Nhưng mối lo không dừng ở bàn giao dịch. Ngay cả khi con người kiên quyết giữ AI tránh xa quyết định giao dịch, thì mầm mống của một cuộc đổ vỡ vẫn có thể nằm sẵn trong hệ thống hạ tầng kỹ thuật - thứ “đường ống” ngầm vận hành thị trường mà thường ngày không ai để mắt tới. Giới lãnh đạo ngành coi hai mối nguy hệ thống lớn nhất, cả hôm nay lẫn 3 năm tới, là nguy cơ AI khiến rủi ro an ninh mạng trở nên trầm trọng hơn, và tình trạng phụ thuộc vào các nhà cung cấp bên ngoài.

Những con số về sự phụ thuộc thực sự khiến người ta giật mình. Hiện 53% các hệ thống AI được coi là quan trọng nhất với hoạt động của các công ty lại do nhà cung cấp bên ngoài cung ứng; chỉ 3 nhà cung cấp đã nắm tới 79% các mối quan hệ về điện toán đám mây và năng lực tính toán.

Trong khi đó, chỉ 24% doanh nghiệp tự nhận am hiểu sâu về hệ thống của đối tác, còn tới 81% đơn thuần đặt niềm tin vào lời cam kết của nhà cung cấp. Một thị trường mà phần lõi công nghệ tập trung vào tay vài ba “ông lớn”, lại vận hành chủ yếu bằng niềm tin thay vì sự tường tận, thì chỉ một mắt xích trục trặc cũng đủ kéo theo phản ứng dây chuyền.

Chính BoE, trong Báo cáo Ổn định tài chính hồi tháng 7/2026, đã gióng lên hồi chuông ấy. BoE nhận định rằng khi các mô hình AI tiên phong ngày càng thiện nghệ trong việc phát hiện và khai thác lỗi phần mềm, thì chính cuộc chạy đua vá lỗi lại có nguy cơ gây gián đoạn cho những mạng lưới vốn đã chằng chịt.

Mối nguy nằm chính ở quy mô. Trước đây, một sai sót trên sàn giao dịch thường chỉ giới hạn ở một lệnh, một bàn giao dịch. Nhưng khi hàng loạt tổ chức cùng dựa vào một vài nền tảng công nghệ chung, thì một bản cập nhật lỗi hay một sự cố kỹ thuật có thể khiến nhiều nơi cùng trục trặc trong cùng một thời điểm. Sai lầm của con người vốn đã khó lường; sai lầm được nhân lên qua những hệ thống liên kết chặt chẽ còn khó lường hơn.

Câu chuyện của nước Anh, của Phố Wall không xa lạ với chúng ta, khi Việt Nam đang đẩy mạnh chuyển đổi số và từng bước đưa AI vào các lĩnh vực trọng yếu như ngân hàng, chứng khoán, thanh toán. Công nghệ là xu thế tất yếu và cũng là cơ hội phát triển, nên bài học rút ra không phải là e dè hay chối bỏ, mà là chủ động ứng dụng một cách thận trọng, đi đôi với bảo đảm an toàn hệ thống và quyền lợi của người dân./.