Khi bên mua lớn nhất thế giới tìm cách sắp xếp lại thị trường quặng sắt
Từ thế mua phân tán đến một đầu mối duy nhất mang tên CMRG
Năm 2010, cơ chế đàm phán giá quặng sắt theo chuẩn thường niên (annual benchmark) giữa các tập đoàn khai mỏ và nhà máy thép - vốn tồn tại hơn 4 thập kỷ - chính thức sụp đổ. Từ đó, quặng sắt được định giá theo chỉ số giao ngay, biến động hằng ngày dựa trên chỉ số Platts IODEX và sàn kỳ hạn Singapore (SGX).
Là quốc gia sản xuất hơn một nửa lượng thép thô và tiêu thụ hơn 70% lượng quặng sắt đường biển toàn cầu, Trung Quốc lại rơi vào thế bị động suốt 15 năm sau đó. Hàng trăm nhà máy thép nội địa tự đàm phán riêng lẻ và cạnh tranh thu mua lẫn nhau, khiến bên mua gần như không có tiếng nói trong quá trình hình thành giá. Kết quả là nhóm 'Big 4' gồm BHP, Rio Tinto, Vale và Fortescue giữ được lợi nhuận cao và ổn định, trong khi các nhà máy thép hạ nguồn gánh gần như toàn bộ rủi ro biến động giá nguyên liệu.
Nguồn: L.H tổng hợp Tổng cục Hải quan Trung Quốc.
Tháng 7/2022, Bắc Kinh thành lập Tập đoàn Tài nguyên Khoáng sản Trung Quốc (China Mineral Resources Group – CMRG), vốn điều lệ ban đầu 20 tỷ Nhân dân tệ, trụ sở tại Khu mới Hùng An, trực thuộc Ủy ban Giám sát và Quản lý Tài sản Nhà nước (SASAC). Với tuyên bố mục tiêu là ‘nâng cao quyền định giá quặng sắt', được nêu trong thông cáo thành lập và được Hiệp hội sắt thép Trung Quốc (CISA) nhắc lại nhiều lần.
Theo ước tính của tổ chức nghiên cứu Wood Mackenzie, sau vài năm vận hành, CMRG hiện đại diện đàm phán cho hơn 50% khối lượng quặng sắt nhập khẩu của Trung Quốc, tương đương trên 600 triệu tấn mỗi năm. Mức tập trung này biến CMRG thành một khối độc quyền mua (monopsony) - quyền đàm phán cho hơn 600 triệu tấn quặng mỗi năm được dồn về một pháp nhân nhà nước duy nhất.
Từ thỏa hiệp của BHP, Anglo American
đến thế giằng co với Rio Tinto và Fortescue
Chiến lược của CMRG bước vào giai đoạn quyết liệt từ cuối năm 2025, trong chu kỳ đàm phán hợp đồng cung ứng dài hạn cho năm 2026.
Tháng 9/2025, các nhà máy thép và đơn vị thương mại trong hệ thống dừng mua dòng quặng (mịn) của Jimblebar Blend Fines của BHP; đến tháng 11/2025, danh sách hạn chế mở rộng sang dòng Jinbao Fines - một loại quặng phẩm cấp thấp có khối lượng giao dịch nhỏ.
Điều này kéo theo phản ứng của thị trường tài chính: cổ phiếu BHP có lúc mất tới 5% trong phiên London trước khi thu hẹp còn 1,9% khi đóng cửa
Thế bế tắc kéo dài khoảng 7 tháng và được tháo gỡ vào tháng 4/2026. Ngày 21/4/2026, BHP thông báo đã kết thúc đàm phán bán hàng với CMRG, đạt hợp đồng dài hạn có hiệu lực tới tháng 6/2027. Theo các điều khoản được tiết lộ, BHP chấp thuận nâng mức chiết khấu thương mại lên khoảng 1,8% sau khi hoàn thành sản lượng cam kết và hỗ trợ giảm cước vận tải cho tàu trọng tải lớn. Đáng chú ý nhất, một phần hợp đồng được bổ sung cơ chế định giá và thanh toán bằng đồng Nhân dân tệ, tham chiếu chỉ số giá tại cảng Trung Quốc.
Tháng 12/2025, Phó Chủ tịch CISA La Thiết Quân đã công khai kêu gọi đưa chỉ số giá nội địa và đồng Nhân dân tệ vào hợp đồng dài hạn nhằm giảm phụ thuộc vào các chỉ số định giá bằng USD ở nước ngoài — một mục tiêu được nêu công khai trước khi thỏa thuận với BHP được ký.
Mạng lưới của CMRG tiếp tục mở rộng. Giữa tháng 8/2026, Reuters và Bloomberg xác nhận Anglo American, thông qua chi nhánh Kumba Iron Ore tại Nam Phi, đã ký hợp đồng cung ứng một năm với CMRG cho khoảng 8 – 10 triệu tấn quặng phẩm cấp cao.
Ở chiều ngược lại, đàm phán với Fortescue và Rio Tinto căng thẳng hơn. Từ giữa tháng 7/2026, các nhà máy nội địa ngừng nhận dòng quặng phẩm cấp thấp Super Special Fines và Fortune Fines của Fortescue tại cảng, khiến tồn kho cảng của các dòng này tăng 27,9% lên 7,08 triệu tấn tính đến ngày 11/8/2026 theo dữ liệu Reuters. Ngày 6/8/2026, CMRG yêu cầu các nhà máy tạm dừng đàm phán riêng lẻ với Rio Tinto cho các chuyến hàng từ tháng 9/2026. Trước đó một ngày, ông Matthew Holcz, Tổng Giám đốc Quặng sắt của Rio Tinto, phát biểu tại Melbourne rằng 'đòn bẩy đàm phán giá đã bắt đầu dịch chuyển khỏi tay các nhà sản xuất quặng sắt trong bối cảnh nguồn cung thị trường dần cân bằng trở lại'.
Ngày 14/8/2026, Reuters đưa tin CMRG triệu tập khoảng 12 công ty thương mại lớn, yêu cầu chuyển giao dịch mua quặng lên nền tảng trực tuyến riêng của tập đoàn để tăng cường giám sát dữ liệu giá. Trước sức ép này, các tập đoàn mỏ của Australia đã đề xuất cơ chế bán hàng một đầu mối (single selling desk) để đối trọng với một người mua duy nhất phía Trung Quốc.
Nỗi đau biên lợi nhuận mỏng và chiến dịch 'chống nội quyển'
Động lực khiến Bắc Kinh gom quyền mua quặng đến trực tiếp từ sức ép sinh tồn của ngành thép nội địa. Giai đoạn 2023 – 2025, suy thoái kéo dài của thị trường bất động sản kéo nhu cầu và giá thép xây dựng xuống mức thấp nhiều năm, trong khi giá quặng nhập khẩu vẫn neo ở vùng 100 – 120 USD/tấn. Tỷ suất lợi nhuận trên doanh thu của các doanh nghiệp thép thành viên CISA rơi từ 1,34% năm 2023 xuống đáy 0,71% năm 2024 — năm mà lợi nhuận toàn ngành giảm một nửa. Trong 9 tháng đầu năm 2025, chỉ tiêu này hồi phục lên 2,10%, tăng 1,39 điểm phần trăm so với cùng kỳ, khi lợi nhuận toàn nhóm tăng gần gấp đôi lên 96 tỷ Nhân dân tệ nhờ kiểm soát sản lượng và chi phí nguyên liệu hạ nhiệt. Nhưng sang quý I/2026 mức lãi lại lùi về 1,46%.
Nguồn: L.H tổng hợp Hiệp hội Sắt Thép Trung Quốc (CISA), SteelOrbis.
Để xử lý dư cung, Bắc Kinh triển khai chiến dịch 'chống nội quyển' (反内卷) - thuật ngữ chỉ tình trạng cạnh tranh phá giá lẫn nhau trong nội bộ ngành. Theo Cục Thống kê Quốc gia Trung Quốc, sản lượng thép thô cả nước năm 2025 giảm 4,4% xuống 960,8 triệu tấn, lần đầu tiên xuống dưới ngưỡng 1 tỷ tấn kể từ mức đỉnh năm 2020.
Sang năm 2026, kênh xuất khẩu thép cũng thu hẹp. Theo số liệu Tổng cục Hải quan Trung Quốc, xuất khẩu thép thành phẩm 7 tháng đầu năm 2026 đạt gần 65 triệu tấn, giảm 4,4% so với cùng kỳ, do làn sóng điều tra phòng vệ thương mại và thuế chống bán phá giá từ EU, Hàn Quốc và Việt Nam đối với thép cuộn cán nóng. Việc áp dụng cơ chế cấp phép xuất khẩu thép từ ngày 1/1/2026 và quy định của Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM) từ EU càng khiến các nhà máy phải tìm cách hạ giá thành đầu vào.
Nguồn: L.H tổng hợp Cục Thống kê Quốc gia Trung Quốc (NBS).
Ngày 18/5/2026, Bộ Công nghiệp và Công nghệ Thông tin (MIIT) ban hành quy định sửa đổi về thay thế công suất thép với tỷ lệ tối thiểu 1,5:1 - doanh nghiệp phải loại bỏ 1,5 tấn công suất cũ mới được xây dựng 1 tấn công suất mới - đồng thời cấm chuyển đổi hạn ngạch công suất không hoạt động. Chính sách này siết nguồn cung thép thô từ gốc, qua đó giảm áp lực tranh mua quặng.
Simandou và kịch bản giá sau năm 2026
Công cụ dài hạn giúp Trung Quốc thay đổi cấu trúc nguồn cung là siêu dự án mỏ Simandou tại Guinea (Tây Phi) - mỏ quặng sắt chưa khai thác có trữ lượng và phẩm cấp lớn nhất thế giới, với hơn 2 tỷ tấn quặng hàm lượng Fe trung bình trên 65%.
Dự án được đầu tư theo hình thức liên danh, với sự tham gia của các tập đoàn nhà nước Trung Quốc gồm China Baowu Steel Group, Chinalco và Winning Consortium Simandou, cùng đối tác Rio Tinto và Chính phủ Guinea. Sau nhiều năm thi công tuyến đường sắt hơn 600 km và cảng nước sâu, Simandou đã xuất lô quặng thương mại đầu tiên vào tháng 12/2025. Sản lượng đang tăng nhanh, từ dưới 600 nghìn tấn mỗi tháng hồi đầu năm 2026 lên 1,3 triệu tấn trong tháng 4 và 2,2 triệu tấn trong tháng 5, tức tăng 69% chỉ sau một tháng. Dự án hướng tới công suất đỉnh 120 triệu tấn/năm - tương đương khoảng 7% nguồn cung quặng sắt đường biển toàn cầu.
Con số 7% chưa đủ để phá vỡ vị thế của quặng sắt Australia và Brazil, vốn chiếm hơn 70% lượng nhập khẩu của Trung Quốc, nhưng đủ để làm loãng mức độ tập trung nguồn cung và tạo thêm lựa chọn trên bàn đàm phán. Simandou cũng nằm trong Kế hoạch Đá Tảng của CISA, với mục tiêu nâng sản lượng quặng từ các mỏ có vốn góp ở nước ngoài lên 220 triệu tấn và tăng tiêu thụ thép phế liệu lên trên 300 triệu tấn mỗi năm vào năm 2030.
Giá quặng sắt đã đi xuống suốt 4 năm qua. Theo dữ liệu World Bank, giá bình quân năm của quặng tiêu chuẩn 62% Fe CFR Trung Quốc giảm từ đỉnh 161,7 USD/tấn năm 2021 xuống 100,2 USD/tấn năm 2025. Về triển vọng, các báo cáo cập nhật giữa năm 2026 của Fitch Ratings, S&P Global và Westpac IQ cùng nghiêng về xu hướng giảm tiếp mang tính cơ cấu. Giá quặng chuẩn 62% Fe CFR Trung Quốc được dự báo giữ quanh 95 – 100 USD/tấn trong năm 2026, lùi về 85 – 90 USD/tấn năm 2027 và 75 – 80 USD/tấn năm 2028. Các mức dự báo này được xây dựng trên giả định Simandou chỉ đóng góp 15 – 20 triệu tấn trong năm 2026; nhịp tăng sản lượng thực tế của mỏ đang chạy nhanh hơn giả định đó, và nếu duy trì được, sức ép giảm giá có thể đến sớm hơn dự báo. Đây là kịch bản định lượng của các hãng phân tích.
Nguồn: L.H tổng hợp World Bank Commodity Markets; dự báo 2026 – 2028 theo Fitch Ratings.
Một trật tự thương lượng cân bằng hơn
Trung Quốc đang từng bước giảm áp lực chi phí nguyên liệu cho ngành thép bằng ba hướng cùng lúc, đó là tập trung hóa thu mua qua CMRG, siết chặt công suất thép trong nước và bổ sung nguồn cung từ Simandou. Tuy nhiên, vẫn còn sớm để nói Bắc Kinh đã nắm được quyền định giá. CMRG mới trở thành tác nhân có sức nặng nhất trên một thị trường trước đây gần như định giá tự động, chứ chưa phải bên ấn định giá; điều Bắc Kinh đang làm là dựng một chuẩn giá song song - lấy Nhân dân tệ cùng chỉ số giá tại cảng Trung Quốc làm tham chiếu, đặt cạnh hệ định giá bằng USD theo chỉ số hàng đường biển.
Điều đang thay đổi không phải là người mua thay người bán nắm quyền, mà là khoảng cách quyền lực giữa hai bên bàn đàm phán đang thu hẹp lại - và cùng với nó là câu hỏi hai hệ định giá rồi sẽ cùng tồn tại, hay tách rời nhau.