Xung đột leo thang ở Trung Đông đã đặt ra một thách thức mới cho các ngân hàng trung ương toàn cầu, khi nỗi lo về cú sốc dầu mỏ cũng như khí đốt và nguy cơ lạm phát tái diễn làm phức tạp thêm tính toán của các nhà hoạch định chính sách trong việc thúc đẩy tăng trưởng vốn đang chậm lại. Khi xung đột chưa có dấu hiệu hạ nhiệt, rủi ro lạm phát rất có thể khiến các ngân hàng trung ương, đặc biệt là ở châu Á, phải hành động thận trọng trong việc hạ lãi suất.

Từ cú sốc giá nhiên liệu đến sức ép lạm phát

Giá dầu thô tăng vọt sau khi Mỹ và Israel tiến hành chiến dịch quân sự nhằm vào Iran và nước này đáp trả bằng các cuộc tấn công tên lửa nhắm vào nhiều quốc gia vùng Vịnh. Hoạt động vận chuyển dầu qua eo biển Hormuz, điểm nghẽn quan trọng nhất thế giới đối với vận chuyển dầu mỏ, đã bị tê liệt do mối đe dọa tấn công từ Iran khiến các tàu thuyền tránh tuyến đường thủy này.

Theo dữ liệu của công ty dịch vụ tài chính LSEG, giá dầu thô Brent đã tăng 36% tính đến thời điểm hiện tại trong năm nay, trong khi giá dầu thô ngọt nhẹ WTI của Mỹ tăng 32% tính đến ngày 4/3. Bank of America nhận định, thị trường năng lượng toàn cầu đang phải đối mặt với kịch bản xấu nhất, với nguy cơ gián đoạn kéo dài ở eo biển Manche có thể đẩy giá dầu Brent lên trên 100 USD/thùng và giá khí đốt tự nhiên ở châu Âu vượt 60 euro (70,17 USD)/MWh.

Trong khi đó, xung đột leo thang tại Trung Đông đang đặt các khách hàng mua khí đốt ở châu Á vào tình thế đặc biệt khó khăn, sau khi tập đoàn năng lượng quốc gia QatarEnergy của Qatar tạm ngừng sản xuất khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG) và tuyên bố tình trạng bất khả kháng do các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái của Iran. Ngay sau thông tin Qatar ngừng sản xuất, giá khí đốt tại châu Âu đã tăng hơn 50%, mức tăng mạnh nhất kể từ khi cuộc xung đột giữa Nga và Ukraine bùng phát vào năm 2022. Tại châu Á, giá LNG giao ngay cũng bật tăng do lo ngại nguồn cung thắt chặt.

Theo các chuyên gia, vấn đề chính không chỉ là giá nhiên liệu sẽ tăng bao nhiêu trong tháng này, mà là liệu sự gia tăng đó có lan sang các chỉ số giá tiêu dùng và giá sản xuất cơ bản hay không, từ đó tác động đến kỳ vọng lạm phát rộng hơn. Khi giá dầu và khí đốt tăng, chi phí xăng, dầu diesel, điện và khí đốt sinh hoạt cũng tăng theo, trực tiếp đẩy chỉ số giá tiêu dùng lên cao. Đây đều là các yếu tố đầu vào thiết yếu đối với công nghiệp, nhà hàng, khách sạn và bán lẻ.

Bên cạnh đó, chi phí bảo hiểm hàng hải đã tăng mạnh, có thể lên tới 50% theo báo cáo của S&P, khiến chi phí vận tải tăng đáng kể. Việc thay đổi tuyến đường vận chuyển, hủy chuyến tàu và kéo dài thời gian giao hàng đang tạo ra các điểm nghẽn hậu cần. Hệ quả là không chỉ năng lượng mà cả nguyên liệu thô, linh kiện công nghiệp và thực phẩm nhập khẩu đều trở nên đắt đỏ hơn.

Nếu cú sốc giá nhiên liệu chỉ diễn ra trong thời gian ngắn, doanh nghiệp có thể chịu chi phí, dù biên lợi nhuận giảm. Tuy nhiên, nếu tình trạng này kéo dài nhiều tuần hoặc nhiều tháng, giá cả sẽ buộc phải điều chỉnh tăng, tác động tới kỳ vọng lạm phát. Khi người dân và doanh nghiệp cho rằng giá cả không chỉ tăng mà còn duy trì ở mức cao, hành vi kinh tế sẽ thay đổi, có thể kích hoạt vòng xoáy lạm phát tiền lương – giá cả.

Bài toán kiểm soát lạm phát, thúc đẩy tăng trưởng

Nếu giá năng lượng tăng cao cuối cùng sẽ tác động đến giá cả hàng tiêu dùng và giá của nhà sản xuất, đặc biệt là đối với các nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu dầu mỏ từ Trung Đông, các ngân hàng trung ương sẽ phải nhanh chóng đánh giá lại lộ trình lãi suất của mình. Một nhóm các nhà kinh tế tại tập đoàn tài chính Nomura nhận định xung đột tại Trung Đông làm gia tăng khả năng nhiều ngân hàng trung ương giữ nguyên lãi suất vào thời điểm hiện tại.

Khi mà các nền kinh tế châu Á sẽ đặc biệt dễ bị tổn thương do sự gián đoạn nguồn cung dầu, Goldman Sachs nhận định lạm phát tại khu vực này có thể tăng khoảng 0,7 điểm phần trăm, với giả định eo biển Hormuz đóng cửa trong 6 tuần và giá dầu tăng từ 70 USD lên 85 USD/thùng. Philippines và Thái Lan được dự đoán sẽ chịu tác động lớn nhất, trong khi lạm phát tại Trung Quốc có thể tăng khiêm tốn hơn.

BMI, một đơn vị của Fitch Solutions, ước tính rằng cuộc xung đột sẽ khiến lạm phát tiêu dùng chung trên khắp châu Á tăng thêm 7-27 điểm cơ bản, với tác động mạnh nhất ở Thái Lan, Hàn Quốc và Singapore, do tỷ trọng năng lượng cao hơn trong tính toán lạm phát của các nước này. Với cú sốc giá dầu tăng 10%, mức gia tăng lạm phát đủ nhỏ để có thể bỏ qua. Nhưng tình hình sẽ thay đổi đáng kể khi giá dầu tăng 20-30 USD/thùng, khiến chỉ số giá tiêu dùng tổng thể sẽ tăng gấp đôi hoặc gấp ba và các hiệu ứng đòi hỏi phải có hành động ứng phó.

Theo ông Michael Wan, nhà phân tích tiền tệ cấp cao tại MUFG Bank, việc giá dầu tăng liên tục có thể khiến các ngân hàng trung ương châu Á như Philippines và Indonesia tạm dừng việc cắt giảm lãi suất, trong khi các nhà hoạch định chính sách ở Ấn Độ và Hàn Quốc có thể sẽ giữ lãi suất ổn định lâu hơn. Việc tăng lãi suất hiện vẫn chưa được xem xét, trừ phi giá dầu tiếp tục tăng và lan sang thực phẩm và các mặt hàng khác do chi phí vận chuyển và cước phí cao hơn, dẫn đến lạm phát lõi cao tăng.

Với châu Âu, các nhà kinh tế của ngân hàng ING nhận định Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) đang mắc kẹt trong “tình thế tiến thoái lưỡng nan thực sự”, khi cú sốc dầu mỏ có thể đẩy lạm phát vốn đã dai dẳng lên cao hơn trong khi triển vọng tăng trưởng suy yếu dưới áp lực của thuế quan cao hơn từ Mỹ. Bloomberg Economics ước tính cú sốc năng lượng có thể làm GDP của Khu vực sử dụng đồng euro giảm 0,6%, trong khi lạm phát tăng thêm khoảng 1,1 điểm phần trăm. Nếu kỳ vọng lạm phát tăng, ECB có thể phải trì hoãn cắt giảm lãi suất hoặc thậm chí tăng lãi suất.

Đối với Mỹ, cựu Bộ trưởng Tài chính Janet Yellen nhận định xung đột có thể ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế của nước này và làm gia tăng áp lực lạm phát, cản trở việc Cục Dự trữ liên bang Mỹ (Fed) cắt giảm lãi suất. Theo mô hình SHOK của Bloomberg Economics (công cụ mô phỏng tác động của các cú sốc kinh tế), nếu giá dầu ở mức 108 USD/thùng, lạm phát Mỹ có thể tăng thêm khoảng 0,8 điểm phần trăm vào cuối năm, vượt mốc 3%, trong khi mục tiêu mà Fed đặt ra là 2%.