Doanh nghiệp mía đường đối mặt nhiều thách thức: Tồn kho gia tăng, lợi nhuận thu hẹp để giữ thị phần
Dù là một trong những mặt hàng thiết yếu, bức tranh tài chính quý II niên độ 2025-2026 (tương ứng quý IV/2025) của ngành mía đường Việt Nam lại khá ảm đạm. Sự phân hóa giữa các doanh nghiệp ngày càng rõ nét, song điểm chung vẫn là doanh thu và lợi nhuận đi xuống trong bối cảnh giá bán suy yếu và chi phí gia tăng.
Kết quả kinh doanh trong quý II niên độ 2025 - 2026 (từ 1/10/2025 - 31/12/1225) của một số doanh nghiệp lớn ngành mía đường. Ảnh: Mai Trang tổng hợp.
CTCP Thành Thành Công - Biên Hòa (mã: SBT), doanh nghiệp chiếm khoảng 46% thị phần sản xuất đường trong nước tính đến đầu năm 2024 (theo Vietcap) ghi nhận doanh thu quý II niên độ 2025-2026 giảm 11%, còn hơn 6.700 tỷ đồng. Đáng chú ý, biên lợi nhuận gộp thu hẹp 3,3 điểm phần trăm, xuống dưới 7,8%, mức thấp nhất trong hơn 5 năm. Hiệu quả mảng đường (đóng góp tới 97% doanh thu) suy giảm đã kéo lãi ròng còn 184 tỷ đồng, giảm 15,5% so với cùng kỳ và thấp nhất trong 6 quý gần đây.
Lũy kế 6 tháng đầu niên độ, SBT đạt hơn 12.100 tỷ đồng doanh thu (giảm gần 16%) và hơn 385 tỷ đồng lợi nhuận ròng (giảm 11,5%), hoàn thành lần lượt 46% kế hoạch doanh thu và 43% mục tiêu lợi nhuận năm.
Ở nhóm doanh nghiệp quy mô vừa và nhỏ, áp lực thị trường không chỉ làm lợi nhuận suy giảm mà còn thử thách khả năng thích ứng.
Mía đường Sơn La (mã: SLS) ghi nhận doanh thu quý II niên độ 2025-2026 giảm hơn 22%, còn khoảng 249 tỷ đồng. Dù biên lợi nhuận gộp vẫn ở mức cao với 33,6%, lãi ròng vẫn giảm gần 12%, còn 92,5 tỷ đồng.
Tính chung nửa đầu niên độ, SLS đạt hơn 548 tỷ đồng doanh thu (tăng gần 10%), nhưng lãi ròng giảm khoảng 8%, xuống 174 tỷ đồng. Doanh nghiệp đã vượt 59% kế hoạch lợi nhuận năm, phần lớn do đặt mục tiêu thận trọng, trong khi thực tế tăng trưởng vẫn thấp hơn cùng kỳ.
Đường Kon Tum (mã: KTS) ghi nhận lợi nhuận quý II theo niên độ chỉ còn 700 triệu đồng, giảm tới 95% và là mức thấp nhất trong 2 năm trở lại đây. Biên lãi giảm từ 17,9% xuống 7,1%. Lũy kế 6 tháng, doanh thu giảm nhẹ 4% xuống dưới 169 tỷ đồng, nhưng lợi nhuận ròng giảm hơn 83%, còn 3,2 tỷ đồng, mới hoàn thành khoảng 27% kế hoạch năm.
Theo KTS, giá đường thế giới giảm, tình trạng gian lận thương mại gia tăng cùng việc thuế VAT tăng từ 5% lên 8% kể từ tháng 7/2025 đã khiến tiêu thụ chậm lại, tồn kho tăng cao và biên lợi nhuận tiếp tục bị co hẹp.
Trong bối cảnh khó khăn chung, Mía đường Lam Sơn (Lasuco, mã: LSS) là doanh nghiệp niêm yết hiếm hoi ghi nhận lợi nhuận tăng trưởng trong quý II niên độ 2025-2026. Doanh thu giảm hơn 3% xuống 567 tỷ đồng, song lãi ròng tăng 50%, đạt 25 tỷ đồng.
Động lực chính đến từ việc tiết giảm mạnh giá vốn, giúp biên lợi nhuận gộp cải thiện từ 9,2% lên 12,4%. Sau 6 tháng, LSS đạt gần 952 tỷ đồng doanh thu, giảm 11% nhưng lợi nhuận ròng vẫn tăng hơn 4%, lên trên 41 tỷ đồng.
Khác với các doanh nghiệp áp dụng niên độ tài chính riêng, Đường Quảng Ngãi (mã: QNS) đã khép lại năm tài chính 2025 với doanh thu 10.573 tỷ đồng, tăng nhẹ hơn 3% so với năm trước. Doanh nghiệp trong năm 2025 đã mạnh tay chi cho quảng cáo để bảo vệ thị phần.
Theo đó, chi phí khuyến mãi, dùng thử và chào hàng tăng vọt từ 34 tỷ đồng năm 2024 lên 444,5 tỷ đồng trong năm 2025, gấp 13 lần so với cùng kỳ. Tổng chi phí bán hàng lần đầu vượt 1.000 tỷ đồng, đạt 1.359 tỷ đồng, tăng 57% khiến lợi nhuận ròng giảm 19% xuống còn 1.923 tỷ đồng.
Biên lãi gộp mảng đường giảm từ 32,7% xuống dưới 20%. Hiện mảng sữa đậu nành đóng góp hơn 45% doanh thu và trên 60% lợi nhuận gộp, trong khi mảng đường chỉ còn chiếm 34% doanh thu và khoảng 20% lợi nhuận gộp toàn Công ty.
Tồn kho tăng cao, dòng tiền chịu áp lực
Theo các doanh nghiệp, việc nâng thuế VAT từ 5% lên 8% từ tháng 7/2025 đã khiến biên lãi bị thu hẹp. Cùng đó, tồn kho tăng mạnh trở thành nút thắt lớn nhất với dòng tiền. Tại Lasuco, tồn kho cuối năm 2025 ghi nhận 1.610 tỷ đồng, chiếm gần một nửa tổng tài sản, trong đó thành phẩm chiếm hơn 67%. Với KTS, tồn kho chiếm khoảng 1/3 tổng tài sản, riêng thành phẩm chiếm tới 74,5%.
Ở nhóm doanh nghiệp lớn, SBT và QNS duy trì tỷ lệ tồn kho thấp hơn (khoảng 9-10% tổng tài sản), nhưng vẫn lên tới hàng nghìn tỷ. QNS ghi nhận tồn kho cuối năm 2025 hơn 1.378 tỷ đồng, trong đó thành phẩm tăng gần 60% so với đầu năm, lên 565 tỷ đồng.
SBT ghi nhận 3.065 tỷ đồng tồn kho, dù đã giảm hơn 15% so với đầu niên độ tháng 7/2025, song thành phẩm vẫn trên 1.000 tỷ đồng, tương đương 1/3 tổng tồn kho.
Hàng tồn kho tại ngày 31/12/2025 của một số doanh nghiệp ngành mía đường. Ảnh: Mai Trang tổng hợp.
Rủi ro đứt gãy liên kết và triển vọng còn bỏ ngỏ
Ngoài áp lực tài chính, nguy cơ đứt gãy chuỗi liên kết giữa nông dân và doanh nghiệp đang dần hiện hữu. Trao đổi với phóng viên, ông Nguyễn Văn Lộc, Chủ tịch Hiệp hội Mía đường Việt Nam (VSSA) cho biết, hiện trạng kiểm soát đường lậu tồn tại nhiều bất cập, bao gồm kiểm soát lưu thông; đường sang chiết, đóng gói vi phạm quy định ghi nhãn, và đường phèn vi phạm nguồn gốc xuất xứ. Ông nhấn mạnh: "Giải pháp cấp bách là khắc phục triệt để những lỗ hổng này để bảo vệ chuỗi liên kết nông dân - doanh nghiệp". Nếu thị trường không được lập lại kỷ cương, hệ lụy theo ông Lộc là nông dân buộc phải hạ giá mía, từ đó mất động lực gắn bó, chuyển sang cây trồng khác, đe dọa sự tồn tại lâu dài của ngành.
Giá mua mía tại ruộng bình quân tại Việt Nam. Nguồn Hiệp hội Mía đường Việt Nam.
Về thị trường, tuy giá thu mua mía trong nước ở mức cao so với khu vực, nhưng giá bán đường tại Việt Nam lại thấp nhất trong các nước lân cận. So sánh bình quân niên vụ 2024-2025 cho thấy: giá đường Philippines cao hơn 151%, Indonesia 143% và Trung Quốc 106% so với Việt Nam. Điều này vừa thể hiện áp lực cạnh tranh, vừa cho thấy dư địa để ngành mía đường Việt Nam nâng cao hiệu quả sản xuất, mở rộng thị trường và củng cố lợi thế cạnh tranh trong bối cảnh hội nhập quốc tế.
Nhiều thách thức cho niên vụ mới
Niên vụ 2025-2026, dự báo sẽ có nhiều thách thức đến mức "sống còn" đối với ngành mía đường Việt Nam khi phải đối phó với tình hình bùng phát đường nhập lậu và gian lận thương mại đường, tình hình lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại và thị trường đường bị thu hẹp do sự gia tăng nhập khẩu đường lỏng siro ngô HFCS. Vụ chế biến 2025/2026, dự kiến còn 25 nhà máy đường hoạt động, với tổng công suất thiết kế là 124.000 tấn mía/ngày.
Trước tình hình đó, Chính phủ đã có động thái chỉ đạo. Theo văn bản 7951/VPCP-NN, Thủ tướng Phạm Minh Chính yêu cầu các Bộ, ngành khẩn trương rà soát tình hình sản xuất và xử lý nạn gian lận thương mại.
Dẫu vậy, triển vọng nửa cuối niên độ 2025-2026 vẫn còn nhiều bất định. Sự phục hồi của ngành không chỉ phụ thuộc vào diễn biến giá đường thế giới mà còn ở năng lực tái cấu trúc, kiểm soát chi phí và xử lý tồn kho của từng doanh nghiệp.