Kiến tạo thể chế cho kỷ nguyên phát triển mới

2025-2026 được xem là giai đoạn đặc biệt trong công tác xây dựng pháp luật khi tốc độ xây dựng và hoàn thiện thể chế nhanh chưa từng có, phản ánh qua hàng loạt đạo luật, nghị quyết được ban hành nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn cho hoạt động đầu tư kinh doanh.

Ra đời ngày 4/5/2025, Nghị quyết 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân của Bộ Chính trị lần đầu tiên xác định kinh tế tư nhân là “một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia; là lực lượng tiên phong trong phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số...”, “giữ vai trò nòng cốt để xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ, tự lực, tự cường...”.

Nghị quyết 68 cũng đánh dấu bước đột phá về tư duy quản trị với sự chuyển dịch mạnh mẽ từ nền hành chính công vụ, quản lý sang phục vụ và kiến tạo phát triển; đồng thời đặt ra những mục tiêu định lượng cụ thể tiếp sức cho kỳ vọng tăng trưởng kinh tế hai con số như: tốc độ tăng trưởng bình quân của kinh tế tư nhân đạt khoảng 10 - 12%/năm; đóng góp khoảng 55 - 58% GDP...

Cùng giai đoạn này, Bộ Chính trị đã ban hành 3 Nghị quyết quan trọng khác, cùng với Nghị quyết 68 được coi là “bộ tứ trụ cột” mở đường cho toàn bộ tiến trình phát triển của đất nước giai đoạn tới gồm: Nghị quyết số 57 ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; Nghị quyết số 59 ngày 24/1/2025 về hội nhập quốc tế trong tình hình mới, xác định hội nhập là động lực chiến lược để Việt Nam vững bước vào kỷ nguyên mới; Nghị quyết số 66 ngày 30/4/2025 về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới - lời hiệu triệu cho một cuộc cải cách thể chế sâu sắc.

Tiếp theo đó là hàng loạt nghị quyết mang tính đột phá: Nghị quyết 79 ngày 6/1/2026 về phát triển kinh tế Nhà nước, Nghị quyết số 10 ngày 8/6/2026 về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài; Nghị quyết 19 ngày 28/7/2026 về đổi mới mô hình phát triển đất nước; Nghị quyết 20 ngày 28/7/2026 về phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh; Nghị quyết 26 ngày 22/8/2026 về phát triển du lịch với các cơ chế, chính sách đặc thù cho một số tỉnh, thành phố.

Mới đây nhất, Hội nghị lần thứ tư Ban chấp hành Trung ương Đảng khoá XIV (4/10 - 8/10 vừa qua) đã thông qua Quy định về đảng viên tham gia hoạt động đầu tư, kinh doanh, với sự thống nhất cao quan điểm cần đổi mới mạnh mẽ tư duy từ “cho phép” sang “khuyến khích, tạo điều kiện” để đảng viên làm giàu chính đáng, đóng góp cho đất nước.

Đặt trong góc nhìn tổng thể, hàng loạt quyết sách chiến lược được ban hành đồng bộ đã xác lập nền tảng thể chế cơ bản, thúc đẩy hoạt động đầu tư, kinh doanh trong toàn nền kinh tế bao gồm khu vực kinh tế Nhà nước, kinh tế tư nhân và kinh tế đầu tư nước ngoài với sự bình đẳng; tiếp luồng khí thế mới cho cộng đồng doanh nhân, doanh nghiệp trong khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo, sánh vai cùng đất nước bước vào kỷ nguyên vươn mình.

Tăng tốc thể chế hóa, mở không gian phát triển

Đồng bộ với tiến trình xây dựng và hoàn thiện thể chế khẩn trương, tốc độ và quy mô thể chế hóa chính sách cũng được đẩy nhanh tối đa; mở ra một tiền lệ quan trọng: thể chế song hành và thúc đẩy sự phát triển.

Sau khi Nghị quyết 57 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, hàng loạt bộ luật liên quan đã được ban hành, sửa đổi và có hiệu lực như Luật dữ liệu 2024, Luật KHCN & Đổi mới sáng tạo 2025, Luật Công nghiệp công nghệ số 2025, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025, Luật Trí tuệ nhân tạo (AI) 2025, Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2025, Luật Chuyển đổi số 2025, Luật Công nghệ cao 2025... cùng hàng loạt Nghị định hướng dẫn Luật của Chính phủ...

Tới Nghị quyết 68, tốc độ thể chế hóa còn khẩn trương hơn. Chưa đầy hai tuần sau khi Nghị quyết 68 được ban hành, Quốc hội đã kịp thời thông qua Nghị quyết 198/2025 về một số cơ chế, chính sách đặt biệt phát triển kinh tế tư nhân, có hiệu lực ngay từ 17/5/2025. Gần như cùng thời điểm, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 139/2025 về kế hoạch triển khai Nghị quyết 198 của Quốc hội.

Thống kê của nhóm nghiên cứu Ngân hàng BIDV cho thấy, tính đến nay đã có 15 luật, 1 Nghị quyết và 19 nghị định liên quan được sửa đổi dựa trên tinh thần Nghị quyết 68 như Luật Doanh nghiệp sửa đổi năm 2025, hiệu lực từ 1/7/2025; Luật thuế Thu nhập Doanh nghiệp sửa đổi 2025, hiệu lực 1/10/2025; Luật Quản lý thuế 2025, hiệu lực 1/7/2026; Luật thuế Thu nhập cá nhân 2025, hiệu lực 1/7/2026...

Về cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh, Chính phủ đã ban hành tổng cộng 11 Nghị quyết và 15 Quyết định để cắt giảm, phân cấp và đơn giản hóa thủ tục hành chính.

Về phát triển thị trường vốn, Chính phủ gần đây vừa có Quyết định 1413 phê duyệt Đề án Cải cách tổng thể thị trường tài chính Việt Nam đến năm 2045; Quyết định số 1809 phê duyệt Đề án phát triển hệ thống ngân hàng Việt Nam đến 2030...

Về hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và hộ kinh doanh, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết giảm 30% thuế thu nhập cho cá nhân, doanh nghiệp có doanh thu không quá 10 tỷ đồng 2026-2027... Tới đây, Luật Phát triển Doanh nghiệp nhỏ và vừa 2026 cũng chuẩn bị được ban hành, trọng tâm là đơn giản hóa tối đa việc tuân thủ, giảm chi phí tuân thủ của doanh nghiệp.

Trong khi tinh thần của các Nghị quyết chiến lược đã được thể chế hóa quyết liệt, TS. Phan Đức Hiếu, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Kinh tế - Tài chính của Quốc hội lưu ý: “Như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nói, chất lượng của thể chế không đo bằng số lượng mà phải đo bằng lợi ích mà người dân, doanh nghiệp được hưởng từ quy định pháp luật. Như vậy, câu chuyện tiếp theo sẽ là làm sao biến thành kết quả trên thành lợi ích thực sự”.

Doanh nghiệp trên ‘đường băng’

Những chỉ tiêu kinh tế được đo lường cụ thể đang bước đầu phản ánh chuyển biến tích cực từ đột phá thể chế. Theo Cục Thống kê, tăng trưởng GDP 9 tháng năm 2026 ước đạt 9,01% so với cùng kỳ năm trước, mức cao nhất trong vòng 15 năm trở lại đây. Trong đó, tăng trưởng sơ bộ quý I/2026 đạt 8,15%, quý II/2026 đạt 8,81% và quý III/2026 đạt 9,95%, cải thiện qua từng quý.

Biểu đồ 1: Tốc độ tăng trưởng GDP 9 tháng so với cùng kỳ năm trước giai đoạn 2011 - 2026

Động lực chính đến từ xuất khẩu tăng bứt phá 24,5%, đạt 434 tỷ USD sau 9 tháng, giải ngân đầu tư công tăng 19%, đạt hơn 660.000 tỷ đồng; vốn FDI đăng ký tăng 76%, vượt 50 tỷ USD cùng sự cải thiện bền bỉ của tiêu dùng - loại trừ yếu tố giá tăng 7,8% (cùng kỳ tăng 7,2%). 9 tháng đầu năm 2026, ước tính vốn đầu tư toàn xã hội tăng 15% so với mức 11-12% của những năm trước đó.

Xét theo khu vực, vốn tư nhân tăng 14%; vốn nhà nước tăng 17,3%, vốn FDI tăng 14,5%. Cục Thống kê nhận định, mức tăng vốn đầu tư phản ánh hiệu quả từ các chính sách điều hành vĩ mô, sự quyết liệt trong đẩy nhanh tiến độ thực hiện các dự án đầu tư công và niềm tin vững chắc của khu vực tư nhân, nhà đầu tư nước ngoài, qua đó tạo động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

Biểu đồ 2: Vốn đầu tư toàn xã hội 9 tháng so với cùng kỳ năm trước giai đoạn 2021-2026

Nhóm nghiên cứu ngân hàng BIDV kỳ vọng nếu phấn đấu quyết liệt, tăng trưởng GDP cả năm nay có thể đạt 9,5-10%, tạo nền tảng cho mục tiêu tăng trưởng bình quân hai con số giai đoạn 2026-2030.

Bức tranh tình hình doanh nghiệp cũng ghi nhận những tín hiệu cải thiện tích cực. Lũy kế 9 tháng năm 2026, cả nước có gần 149,7 nghìn doanh nghiệp đăng ký thành lập mới với tổng số vốn đăng ký 1,88 triệu tỷ đồng, tăng 3,2% về số doanh nghiệp và tăng 32,7% về vốn so với cùng kỳ 2025. Lượng doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường giảm 1,7%, ở mức 172 nghìn doanh nghiệp.

Trong đà tăng trưởng kinh tế, dấu mốc nâng hạng thị trường chứng khoán đã tạo động lực mới cho dòng vốn đầu tư. Vốn hóa cổ phiếu trên HoSE và HNX hiện đạt khoảng 404 tỷ USD, tương đương 81,7% GDP. Tổng số tài khoản chứng khoán tính đến 30/9/2026 đã đạt 14,13 triệu, tăng 28% so với cùng kỳ 2025, đứng thứ hai Đông Nam Á và vượt mục tiêu mà Chính phủ đặt ra là 11 triệu tài khoản vào năm 2030.

Những kết quả đáng ghi nhận của nền kinh tế còn thể hiện tác động ở bức tranh thu ngân sách Nhà nước. Lũy kế 9 tháng năm 2026, tổng thu ngân sách Nhà nước ước đạt 2.187,3 nghìn tỷ đồng, bằng 86,5% dự toán năm và tăng 12,1% so với cùng kỳ 2025.

Những con số này bước đầu cho thấy, cải cách thể chế đang phát huy tác dụng trong việc mở rộng dư địa phát triển của toàn nền kinh tế, tạo xung lực mới hướng tới mục tiêu tăng trưởng cao.

Dù vậy, môi trường kinh doanh thuận lợi hơn không đồng nghĩa với doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp tư nhân, tồn tại dễ dàng hơn. Ngược lại, khi rào cản gia nhập thị trường giảm xuống, doanh nghiệp sẽ sớm đối diện áp lực cạnh tranh gia tăng. Một thống kê mới đây của FiinGroup cho thấy, 94% doanh nghiệp trong nước là doanh nghiệp vừa và nhỏ, với năng lực cạnh tranh và sức chống chịu còn mong manh.

Trong một sân chơi toàn cầu ngày càng phẳng, đột phá thể chế đang tạo ra một “đường băng” rộng mở cho nền kinh tế, và việc doanh nghiệp “cất cánh” hay không sẽ phụ thuộc nhiều vào khả năng củng cố năng lực nội tại. Đó là một cơ chế sàng lọc nơi mô hình tăng trưởng doanh nghiệp đi theo hình chữ “K”: Hoặc ngày càng phát triển nhờ tăng khả năng tiếp cận nguồn lực, hoặc sớm rời cuộc chơi nếu không đủ năng lực cạnh tranh.