Từ chạy đua năng lực sang chạy đua khả năng kiểm soát

Làn sóng "giảm tốc" mới cho thấy cuộc cạnh tranh trí tuệ nhân tạo (AI) đang bước sang giai đoạn mà khả năng kiểm soát công nghệ ngày càng trở thành một bộ phận của chính năng lực công nghệ. Trong bài viết đăng trên trang cá nhân mới đây, nhà sáng lập kiêm Giám đốc điều hành Anthropic, ông Dario Amodei cho biết bản thân đã làm việc trong lĩnh vực AI suốt 12 năm với niềm tin rằng công nghệ này có thể cải thiện đáng kể chất lượng cuộc sống của con người, từ hỗ trợ chữa trị nhiều bệnh đến thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, ông Amodei cảnh báo tốc độ gia tăng năng lực AI có nguy cơ vượt quá khả năng xây dựng các biện pháp phòng ngừa tương ứng, trong khi những rủi ro như mất kiểm soát hệ thống, tấn công mạng, khủng bố sinh học và gián đoạn kinh tế nghiêm trọng ngày càng đáng quan tâm.

Điểm mới quan trọng hơn là cuộc tranh luận đã chuyển từ cảnh báo chung sang những cơ chế kiểm soát cụ thể ngay bên trong quá trình phát triển AI. Nhằm điều tiết nhịp độ phát triển AI tiên phong, ông Amodei đề xuất kế hoạch ba bước. Trước hết, các công ty AI cho phép những nhà đánh giá độc lập thường trực tiếp cận ở mức tương tự nhân viên để xác minh việc tuân thủ các thông lệ và cam kết an toàn, điều tra sự cố và đánh giá không chỉ các mô hình đã hoàn thiện mà cả quy trình huấn luyện. Tiếp đó, các công ty AI tiên phong phối hợp xây dựng các tiêu chuẩn và cơ chế nhằm tránh một cuộc chạy đua về năng lực khiến an toàn không theo kịp. Cuối cùng là thúc đẩy phối hợp quốc tế và giải quyết bài toán xác minh sự tuân thủ giữa các quốc gia. Anthropic cam kết đơn phương thực hiện bước đầu tiên và kêu gọi chính phủ yêu cầu các phòng thí nghiệm AI tiên phong khác áp dụng cơ chế tương tự.

OpenAI cũng đang chuyển theo hướng coi an toàn là điều kiện của tốc độ phát triển chứ không phải phần việc bổ sung sau khi mô hình đã được tạo ra. Ngày 9/9, ông Chris Lehane, Giám đốc phụ trách các vấn đề toàn cầu của OpenAI, cho rằng thế giới đã bước sang một chương mới về năng lực AI và vì thế cần một chương mới về chính sách AI. OpenAI đề xuất các yêu cầu an toàn bắt buộc ở cấp quốc gia dựa trên năng lực của mô hình, bao gồm các chuẩn kiểm thử chung, đánh giá độc lập, tăng cường an ninh mạng và báo cáo các sự cố AI nghiêm trọng OpenAI đồng thời nhấn mạnh các tiêu chuẩn do ngành xây dựng chỉ có thể bổ sung, chứ không thay thế những biện pháp bảo vệ bắt buộc của Nhà nước và sự giám sát dân chủ.

Gần đây nhất, việc Chủ tịch kiêm Giám đốc điều hành Microsoft Satya Nadella tham gia cuộc tranh luận cho thấy mong muốn "điều tiết tốc độ" đã lan rộng hơn các phòng thí nghiệm trực tiếp phát triển mô hình AI tiên phong. Trong thông điệp đăng trên mạng xã hội X ngày 13/9, ông Nadella cho rằng bất kỳ nỗ lực nào hướng tới siêu trí tuệ cũng phải dựa trên nguyên tắc AI phải giúp ích cho nhân loại và nằm dưới sự kiểm soát của con người. Ông Nadella hoan nghênh việc nghiên cứu, tập trung nguồn lực và "chủ động điều tiết tốc độ" cần thiết để giải quyết bài toán căn chỉnh AI, cũng như ý tưởng bố trí các nhà đánh giá thường trực. Tuy nhiên, ông Nadella đồng thời nhấn mạnh cơ chế này không thể do một số ít chủ thể kiểm soát mà cần có sự tham gia rộng rãi của các quốc gia, các thành phần trong hệ sinh thái và giới học thuật.

Muốn giảm tốc nhưng không ai muốn tụt lại

Trở ngại lớn nhất là các doanh nghiệp có thể cùng nhận thấy cần giảm tốc nhưng không bên nào muốn trở thành người giảm tốc một mình. Ông Amodei thừa nhận áp lực thương mại và cạnh tranh có thể đẩy ngành AI vào một "cuộc đua xuống đáy", trong đó doanh nghiệp dù nhận thức được sự cần thiết của các biện pháp an toàn vẫn chịu sức ép phải tiếp tục tăng tốc vì lo đối thủ vượt lên. Chính vì vậy, đề xuất của ông Amodei không dừng ở hành động đơn phương của Anthropic mà tiến tới phối hợp giữa các phòng thí nghiệm AI tiên phong và sau đó là phối hợp quốc tế.

Ở cấp độ quốc gia, nghịch lý còn lớn hơn bởi cạnh tranh AI Mỹ - Trung khiến Washington lo ngại rằng tự giảm tốc có thể đồng nghĩa với tự thu hẹp lợi thế chiến lược. Phát biểu với báo giới tại Ireland ngày 13/9, Tổng thống Mỹ Donald Trump bác bỏ việc để những cảnh báo về rủi ro dẫn tới sự giảm tốc đáng kể trong phát triển AI của Mỹ. Tổng thống Trump nhấn mạnh Mỹ đang dẫn trước Trung Quốc trong lĩnh vực này và cho rằng bên chiến thắng trong cuộc đua AI sẽ giành lợi thế rất lớn. Tổng thống Trump thừa nhận cần có các biện pháp bảo vệ, nhưng không muốn những biện pháp đó khiến Mỹ mất lợi thế trước Trung Quốc.

Như vậy, câu hỏi trọng tâm đang chuyển từ "có nên giảm tốc AI hay không" sang "AI phải giảm tốc ở ngưỡng nào và ai có quyền xác nhận nó đủ an toàn để tiếp tục". Khung An toàn AI Tiên tiến (Frontier Safety Framework) của Google DeepMind cho thấy một phương án dung hòa: không hạn chế tất cả các hệ thống AI như nhau mà xác định các "ngưỡng năng lực tới hạn" - những mức năng lực mà nếu thiếu biện pháp giảm thiểu, mô hình có thể làm gia tăng nguy cơ gây thiệt hại nghiêm trọng. Phiên bản 3.1 của Khung An toàn AI Tiên tiến còn bổ sung các mức năng lực được theo dõi để phát hiện rủi ro sớm hơn, trước khi mô hình chạm tới ngưỡng tới hạn.

Nghị quyết 57 và bài toán "hai tốc độ" của Việt Nam

Đối với Việt Nam, xu hướng trên không phải lý do để phát triển AI chậm lại mà đặt ra yêu cầu vận hành đồng thời hai tốc độ: tăng tốc làm chủ công nghệ nhưng đồng thời phải nâng nhanh năng lực kiểm định và quản trị. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia xác định đây là "đột phá quan trọng hàng đầu", đồng thời đặt yêu cầu “từng bước làm chủ công nghệ, nhất là công nghệ chiến lược”. Thông báo số 24-TB/CQTTBCĐ ngày 7/7/2026 về kết luận Hội nghị toàn quốc sơ kết 1 năm 6 tháng triển khai Nghị quyết 57 tiếp tục yêu cầu “tập trung nguồn lực làm chủ và phát triển các công nghệ chiến lược thành sản phẩm cụ thể, nhất là trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, robot và tự động hoá, công nghệ sinh học và y sinh, vật liệu và năng lượng, chip bán dẫn, an ninh mạng, công nghệ lượng tử, thiết bị bay không người lái, công nghệ biển, đại dương và lòng đất”.

Đáng chú ý, định hướng mới nhất trong triển khai Nghị quyết 57 gần như trực tiếp giải quyết nghịch lý "tăng tốc - giảm tốc" đang được các tập đoàn AI tranh luận. Thông báo số 24 yêu cầu “phải đặc biệt coi trọng bảo đảm an ninh mạng, an toàn thông tin, an ninh dữ liệu và chủ quyền số quốc gia; không đánh đổi an ninh, an toàn để lấy phát triển, nhưng cũng không vì lo ngại rủi ro mà làm chậm đổi mới sáng tạo”. Thông báo kết luận ngày 7/7/2026 cũng yêu cầu “mọi hệ thống số, cơ sở dữ liệu, nền tảng số phải được thiết kế, xây dựng và vận hành theo yêu cầu bảo đảm an ninh, an toàn ngay từ đầu”. Yêu cầu này tương đồng với cách tiếp cận "an toàn ngay từ khâu thiết kế" (safety by design), nghĩa là các yêu cầu và biện pháp kiểm soát rủi ro được tích hợp ngay trong quá trình thiết kế và phát triển thay vì chỉ xử lý sau khi công nghệ đã được triển khai. Để nguyên tắc này được chuyển hóa thành năng lực thực tế, Việt Nam cần xây dựng đồng bộ các công cụ và thiết chế có khả năng đánh giá, kiểm định và giám sát AI trong suốt vòng đời công nghệ.

Trước hết, Việt Nam cần coi năng lực đánh giá AI là một bộ phận của hạ tầng công nghệ quốc gia, bên cạnh dữ liệu, năng lực tính toán và hệ thống phòng thí nghiệm. Mô hình của Anthropic gợi mở khả năng hình thành các nhóm đánh giá độc lập có quyền tiếp cận đủ sâu vào mô hình, quy trình huấn luyện và cơ chế bảo vệ để xác minh doanh nghiệp có thực hiện đúng các cam kết an toàn hay không.

Bên cạnh đó, Việt Nam nên nghiên cứu nguyên tắc "năng lực càng cao, kiểm định càng sâu", thay vì áp dụng cùng một mức quản lý đối với mọi hệ thống AI. Một chatbot thông thường không nên chịu cơ chế kiểm soát giống một hệ thống có năng lực tấn công mạng phức tạp, tự chủ thực hiện chuỗi nhiệm vụ dài hoặc có khả năng thúc đẩy đáng kể hoạt động nghiên cứu và phát triển AI. Google DeepMind đã áp dụng logic phân tầng này thông qua các ngưỡng năng lực tới hạn, kết hợp với những mức bảo vệ về an ninh và triển khai tương ứng. Cách tiếp cận dựa trên mức độ rủi ro có thể giúp vừa tập trung nguồn lực kiểm soát vào những hệ thống nguy hiểm nhất, vừa tránh tạo gánh nặng không cần thiết đối với các ứng dụng AI có rủi ro thấp.

Ngoài ra, Việt Nam có thể nghiên cứu xây dựng mạng lưới kiểm định AI quốc gia thay vì để từng bộ, ngành hoặc doanh nghiệp tự đánh giá hệ thống của mình. Các cơ sở trong mạng lưới có thể thực hiện thử nghiệm đối kháng, đánh giá năng lực tấn công mạng, nguy cơ rò rỉ dữ liệu, khả năng vượt qua cơ chế bảo vệ, thao túng người dùng và mức độ tự chủ trước khi những hệ thống AI có rủi ro cao được triển khai trong các lĩnh vực nhạy cảm. Kinh nghiệm của Google DeepMind đặc biệt đáng tham khảo ở cơ chế "đánh giá cảnh báo sớm", nghĩa là mô hình được kiểm tra định kỳ để phát hiện khi nào đang tiến gần tới ngưỡng năng lực tới hạn, qua đó tạo khoảng thời gian cần thiết để chuẩn bị biện pháp giảm thiểu trước khi rủi ro trở nên nghiêm trọng.

Nói tóm lại, cuộc tranh luận về giảm tốc AI phát đi một thông điệp tưởng như nghịch lý, đó là phải tăng tốc để có đủ năng lực biết khi nào cần giảm tốc. Các tập đoàn dẫn đầu đang bàn tới việc "phanh" không phải vì muốn từ bỏ cuộc đua AI, mà vì khoảng cách giữa năng lực công nghệ và năng lực kiểm soát đang trở thành một rủi ro mới. Việt Nam vẫn cần tăng nhanh năng lực tính toán, dữ liệu, nhân lực, mô hình và doanh nghiệp AI, nhưng đồng thời phải xây dựng hệ thống kiểm định, thử nghiệm đối kháng, đánh giá độc lập và ứng phó sự cố. Đó chính là cách chuyển tinh thần của Nghị quyết 57 thành một nguyên tắc phát triển AI phù hợp với giai đoạn mới: không đánh đổi an ninh, an toàn để lấy phát triển, nhưng cũng không vì lo ngại rủi ro mà làm chậm đổi mới sáng tạo.