Trung Quốc giữ ngôi đầu, Nga vươn lên hạng hai 

Bức tranh khai thác vàng toàn cầu tiếp tục do Trung Quốc dẫn dắt. Từ mức 351 tấn năm 2010, sản lượng nước này tăng khoảng 9% lên 384 tấn năm 2025, giữ vững vị trí số một. Mức tăng đến chủ yếu từ chiến lược hợp nhất ngành khai khoáng nội địa, các tập đoàn lớn được nhà nước hậu thuẫn như Zijin Mining và Shandong Gold thâu tóm nhiều mỏ nhỏ lẻ và áp dụng công nghệ khai thác sâu để tối ưu tỷ lệ thu hồi quặng. Phần lớn lượng vàng này được tiêu thụ trong nước hoặc bổ sung vào kho dự trữ của Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc (PBOC).

Thay đổi đáng chú ý nhất ở nhóm dẫn đầu thuộc về Nga. Với mức tăng khoảng 70%, Nga đã đi từ vị trí thứ 5 (203 tấn năm 2010) lên vị trí thứ 2 toàn cầu (345 tấn năm 2025). Động lực chính đến từ việc mở rộng công suất các mỏ lớn ở Siberia, tiêu biểu là mỏ Olimpiada do tập đoàn Polyus vận hành. Riêng mỏ Sukhoi Log - một trong những mỏ vàng lớn nhất thế giới về trữ lượng - mới cho ra mẻ vàng thí điểm đầu tiên và được kỳ vọng thành động lực tăng trưởng cho giai đoạn sau năm 2027.

Cấu trúc thị trường vàng của Nga cũng thay đổi từ tháng 3/2022, khi Hiệp hội Thị trường Vàng thỏi London (LBMA) đình chỉ tư cách giao hàng chuẩn (Good Delivery) của các nhà máy luyện vàng Nga, trong khuôn khổ các biện pháp trừng phạt của phương Tây. Thay vì xuất sang London hay Thụy Sĩ như trước, dòng vàng của Nga được định tuyến lại sang UAE, Thổ Nhĩ Kỳ và thị trường châu Á, đồng thời được ngân hàng trung ương tăng thu mua nội địa.

Sự suy giảm mang tính cấu trúc tại Mỹ và Nam Phi

Trái ngược với đà đi lên ở châu Á, một số trung tâm khai thác truyền thống đang trong chu kỳ suy giảm. Mỹ, từng giữ vị trí thứ 3 toàn cầu, đã rơi xuống hạng 7 khi sản lượng giảm 32%, từ 231 tấn còn 157 tấn. Nguyên nhân chủ yếu là sự cạn kiệt dần trữ lượng quặng cấp độ cao tại tổ hợp mỏ Nevada — khu vực khai thác vàng lớn nhất Bắc Mỹ. Dù Newmont và Barrick Gold đã lập liên doanh Nevada Gold Mines để cắt chi phí, hàm lượng vàng ngày càng thấp vẫn đẩy chi phí sản xuất lên cao; thời gian xin cấp phép môi trường cho mỏ mới kéo dài 7–10 năm càng làm chậm các dự án mở rộng.

Tình trạng tại Nam Phi còn rõ nét hơn, sản lượng giảm hơn một nửa, từ 210 tấn còn 99 tấn trong 15 năm, kéo nước này xuống vị trí thứ 11. Vấn đề cốt lõi nằm ở địa chất - các vỉa vàng ở lưu vực Witwatersrand đã bị khai thác xuống rất sâu. Những mỏ như Mponeng nay phải đào tới gần 4.000m, nơi nhiệt độ đá có thể lên tới 60°C và đòi hỏi hệ thống làm mát tốn kém. Kết hợp với tình trạng thiếu điện kéo dài do công ty điện lực Eskom cắt điện luân phiên và rủi ro về an toàn lao động, biên lợi nhuận của nhiều mỏ bị thu hẹp đến mức phải đóng cửa.

Australia, Canada và Peru vẫn giữ sản lượng

Đáng lưu ý, không phải toàn bộ đều đi xuống. Australia vẫn đứng vững ở vị trí thứ 3 thế giới với 293 tấn, tăng khoảng 14% nhờ nền tảng địa chất thuận lợi và môi trường đầu tư ổn định. Canada là điểm sáng rõ nhất của phương Tây khi tăng tới 109%, đưa sản lượng từ 102 tấn lên 213 tấn, xếp thứ 4 nhờ khung pháp lý ổn định, nguồn thủy điện giá rẻ giúp các mỏ đáp ứng tiêu chuẩn ESG (Môi trường, Xã hội và Quản trị), cùng loạt mỏ mới như Canadian Malartic và Detour Lake. Peru duy trì vị trí thứ 5 với 209 tấn, cho thấy Mỹ Latinh vẫn là mắt xích quan trọng trong nguồn cung vàng khai thác toàn cầu.

Ghana dẫn đầu châu Phi về sản lượng vàng

Tại châu Phi, Ghana đã trở thành quốc gia sản xuất vàng lớn nhất lục địa, với sản lượng tăng gần gấp đôi lên 187 tấn (vị trí thứ 6 toàn cầu), vượt qua Nam Phi từ khoảng năm 2019. Thành công của Ghana gắn với luật khai khoáng sửa đổi, tạo khung thuế hấp dẫn để thu hút các tập đoàn lớn như AngloGold Ashanti và Newmont. Song song đó, chính phủ Ghana đang nỗ lực kiểm soát và hợp pháp hóa khu vực khai thác quy mô nhỏ (thường gọi là galamsey) nhằm đưa lượng vàng này vào hệ thống thống kê chính thức và giảm tác động môi trường. Các quốc gia Tây Phi khác cũng ghi nhận mức tăng mạnh, Burkina Faso đạt 94 tấn (tăng hơn gấp đôi) và Mali đạt 83 tấn (tăng khoảng 93%).

Một nửa sản lượng vàng thế giới nằm ở đâu?

Nhìn tổng thể, dữ liệu sản lượng vàng toàn cầu giai đoạn 2010-2025 phản ánh sự dịch chuyển trong cấu trúc nguồn cung khi tỷ trọng của khối BRICS và các nước liên kết tăng từ 38% lên 50% chỉ trong 15 năm. Bên cạnh Trung Quốc và Nga, nhóm này còn có Brazil (tăng 21%, đạt 87 tấn), Uzbekistan (125 tấn) và Kazakhstan (tăng 173%, đạt 82 tấn). Uzbekistan giữ thứ hạng cao một phần nhờ Muruntau - mỏ vàng lộ thiên được xem là lớn nhất thế giới.

Việc kiểm soát một tỷ lệ ngày càng lớn nguồn cung vàng hiện nay mang lại cho các nền kinh tế này lợi thế nhất định, nguồn cung nội địa dồi dào giúp họ dễ gia tăng dự trữ quốc gia mà không phụ thuộc nhiều vào ngoại tệ để nhập khẩu. Sự dịch chuyển này không chỉ là con số thống kê ngành, mà còn là chỉ dấu cho thấy nguồn cung vàng khai thác toàn cầu đang trở nên đa cực và phân tán hơn so với một thập kỷ trước.