Ngày 24/2 (theo giờ Mỹ), thuế đối ứng mà Tổng thống Donald Trump áp lên hầu hết quốc gia trên thế giới đã bị vô hiệu. Phán quyết này được áp dụng trong 150 ngày theo luật định của Mục 122. Sau ngày này, thuế sẽ hết hạn trừ khi được Quốc hội Mỹ phê chuẩn gia hạn.

Bù lại, ông Trump ký sắc lệnh áp thuế toàn cầu 10% theo Mục 122 của Đạo luật Thương mại 1974, như một giải pháp thay thế cơ chế vừa bị vô hiệu hóa và thông báo sẽ nâng mức thuế này lên 15%.

Với Việt Nam, việc thuế nhập khẩu vào Mỹ giảm từ 20% xuống còn 10% từ ngay 24/2, giúp hầu hết các lĩnh vực hưởng lợi tạm thời, tuy nhiên, trong tương lai hàng hoá xuất khẩu có thể chịu cạnh tranh lớn hơn nữa bởi lợi thế cạnh tranh mà Việt Nam từng có, nhờ mức thuế IEEPA thấp hơn so với một số đối thủ cạnh tranh khác, đặc biệt là Trung Quốc đã bị xoá bỏ.

Trên thực tế, Mỹ đang áp dụng nhiều loại thuế đồng thời. Trong đó, thuế đối ứng được Tổng thống Trump áp đặt theo Đạo luật Quyền lực Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA). Với Việt Nam, mức thuế này là 20% với toàn bộ hàng hoá nhập khẩu, tuy nhiên do đã bị Tòa án Tối cao Mỹ bác bỏ nên sắc thuế này đã dừng thu vào ngày 24/2.

Thay thế cho sắc thuế này là thuế toàn cầu 10% theo Mục 122 của Đạo luật Thương mại 1974 hiện đang được áp dụng. Ông Trump cũng thông báo trên mạng xã hội Truth Social là sẽ nâng mức thuế này lên 15% song hiện chưa chính thức áp dụng.

Ngoài ra, Mỹ vẫn đang áp dụng các loại thuế theo Điều 232 của Đạo luật an ninh quốc gia và Điều 301 Luật chống hành vi thương mại không công bằng. Cụ thể, thuế suất hiện hành với thép, nhôm, đồng, gỗ xẻ và ôtô, phụ tùng (Điều 232) hiện đang áp mức thuế suất 25% ; Điều 301 áp dụng với một số mặt hàng Trung Quốc nên không quá ảnh hưởng đến Việt Nam.

Ngoài ra, Việt Nam cũng bị tác động bởi một số mức thuế cơ bản khác theo biểu thuế hài hòa (HTS) và tối huệ quốc (MFN).

Dừng thuế đối ứng, thuế quan của Mỹ còn bất định hơn

Tại chương trình Đọc chậm ngày 21/1, chuyên gia Hồ Quốc Tuấn, Giảng viên cao cấp tại Đại học Bristol, Anh chỉ ra hai thực tế liên quan đến thuế quan của Mỹ sau phán quyết của Tòa án tối cao. Thứ nhất là sự bất định tăng lên đáng kể về thuế quan.

"Điều duy nhất có thể khẳng định sau phán quyết của Tòa án tối cao ở Mỹ là sự bất định tăng lên đáng kể về thuế quan" ông Tuấn cho hay.

Nguyên nhân của sự bất định này là: Ông Trump đã nâng thuế suất áp dụng theo Section 122 (để thay cái thuế cũ vừa bị tuyên vượt quyền) lên 15% thay vì 10%. Tuy nhiên, theo phân tích của các chuyên gia pháp lý, vẫn có nhiều điều chưa chắc chắn về hiệu lực của thuế quan mới này sẽ duy trì bao lâu đồng thời ông Trump sẽ đối mặt với áp lực đòi hoàn thuế quan cũ ra sao.

Hiện tại, ông Trump không có nhiều biện pháp để đẩy thuế suất lên cao hơn nữa. Ông cũng phải bảo vệ được thuế suất này sau 150 ngày, điều mà có thể sẽ làm được với một số nước dễ dàng, nhưng “toàn cầu” thì lại là câu hỏi bỏ trống. Dù vậy, Tổng thống Trump vẫn còn công cụ khác có thể sử dụng, điều này gây ra sự bất định trong thời gian tới.

Thực tế thứ hai là theo số liệu của NYT, thì số hàng chịu thuế quan vượt quyền của ông Trump chiếm khoảng 25% số hàng nhập vào Mỹ. Theo ông Tuấn, điều thú vị là trước đây có khoảng 50% hàng nhập vào Mỹ là miễn thuế thì từ năm ngoái ở trạng thái là “được tạm không đánh thuế”.

"Nó phản ánh hai điều: Thuế quan ông Trump thực tế áp dụng lên các dòng hàng nhập khẩu không nhiều như truyền thông đưa tin và "lá bài" thuế quan chủ yếu dùng để đàm phán", ông Tuấn nói.

Do đó, tác động của việc giảm thuế quan lên giá cả trong 2-3 tháng tới là không rõ ràng. Vì vậy đây khó có thể là yếu tố thay đổi quyết định lãi suất cho tới tháng 5. PCE lõi vẫn 3%, vẫn cao hơn đáng kể so với mục tiêu 2% của Fed nên thay đổi trong thuế quan này không thể kéo PCE về 2% trong 2-3 tháng được, ông Tuấn phân tích.

Trên thực tế, theo tính toán của Global Trade Alert, thuế nhập khẩu hiệu dụng giảm còn khoảng 11,6%, so với mức 15,3% trước khi Tòa án Tối cao đưa ra phán quyết bác bỏ các thuế suất theo Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA).

Bởi lẽ, thuế nhập khẩu hiệu dụng là thuế trung bình thực tế mà hàng nhập khẩu chịu, tính trên tổng giá trị hàng hóa, thường thấp hơn thuế suất danh nghĩa do tận dụng các ưu đãi, miễn giảm. Như vậy, thuế nhập khẩu trung bình vào Mỹ vốn không cao như thuế đối ứng mà ông Trump áp lên các quốc gia.

Còn theo Bloomberg, nếu mức thuế mới là 10% thì thuế nhập khẩu bình quân của Mỹ duy trì mức 10,2%; nếu mức thuế mới là 15%, thuế nhập khẩu bình quân của Mỹ là 12%.

Trong đó, một số mặt hàng vẫn được loại trừ khỏi thuế đối ứng bao gồm sản phẩm nông nghiệp, dược phẩm, một số thiết bị điện tử, hàng hóa tuân thủ quy định USMCA, một số hàng hóa/sản phẩm khác đã chịu thuế theo ngành.

Hàng hoá Việt Nam sẽ được hưởng lợi tạm thời

Đánh giá về tác động với Việt Nam, báo cáo từ KBSV Research, chỉ ra rằng doanh nghiệp xuất khẩu của Việt Nam sẽ hưởng lợi nhờ mức thuế thực tế giảm từ khoảng 20% theo IEEPA xuống còn 10–15% theo mức thuế mới. Điều này giúp giảm áp lực chi phí của các doanh nghiệp xuất khẩu vào Mỹ.

Tuy nhiên, mức độ cạnh tranh với hàng hoá Việt Nam cũng lớn hơn nếu mức thuế đối ứng san bằng cho tất cả quốc gia được duy trì, điều này sẽ xóa bỏ lợi thế cạnh tranh mà Việt Nam từng có, nhờ mức thuế IEEPA thấp hơn so với một số đối thủ cạnh tranh khác, đặc biệt là Trung Quốc.

Dù vậy, rủi ro này đối với Việt Nam không quá lớn, do khả năng cao Chính quyền Trump sẽ tìm cách khôi phục quyền lực áp thuế theo từng quốc gia trong giai đoạn tới, đặc biệt là nhắm vào Trung Quốc.

Thực tế, cạnh tranh chiến lược với Trung Quốc luôn là định hướng xuyên suốt của các nhiệm kỳ Tổng thống Mỹ, và xu hướng này được thể hiện rõ nét hơn dưới nhiệm kỳ của ông Trump, các chuyên gia KBSV Research, nhận định.