Vào giữa tháng 4, Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent dõng dạc tuyên bố Mỹ sẽ không gia hạn lệnh miễn trừ đối với hoạt động bán dầu của Nga. Tuy nhiên, chỉ hai ngày sau, Bộ Tài chính đã ban hành một lệnh gia hạn tạm thời kéo dài 30 ngày.

Tổng thống Ukraine, Volodymyr Zelensky, đã lên tiếng chỉ trích quyết định này: “Mỗi đồng USD chi cho dầu mỏ của Nga đều là nguồn kinh phí rót vào chiến tranh”. Tại quê nhà, các nghị sĩ Đảng Dân chủ tại Thượng viện cũng chỉ trích động thái này, cho rằng việc gia hạn có thể làm suy giảm hiệu quả của các lệnh trừng phạt.

Tuy nhiên, đến thứ Sáu vừa qua, ông Bessent phát biểu với Associated Press rằng Mỹ không có kế hoạch gia hạn lệnh miễn trừ thêm một lần nào nữa. Thời hạn hiện tại sẽ kết thúc vào ngày 16 tháng 5.

Áp lực từ thị trường năng lượng

Sự thay đổi liên tục trong các lệnh trừng phạt dầu mỏ Nga diễn ra trong bối cảnh thị trường năng lượng toàn cầu biến động và nguồn cung đối mặt nhiều rủi ro, buộc Mỹ phải điều chỉnh chính sách.

Nếu như trước đây, Mỹ có thể sử dụng các biện pháp tài chính để gây sức ép kinh tế, thì giờ đây, các yếu tố thị trường, đặc biệt là cung – cầu năng lượng, đang ảnh hưởng đáng kể đến hiệu quả của các biện pháp trừng phạt. Điều này buộc Bộ Tài chính Mỹ phải linh hoạt điều chỉnh chính sách.

Tuần trước, chính quyền Mỹ đã triển khai một đợt trừng phạt mới nhắm vào 40 công ty vận tải và tàu bè bị cáo buộc tham gia vận chuyển dầu của Iran. Chính quyền cũng trừng phạt Hengli Petrochemical - một nhà máy lọc dầu độc lập của Trung Quốc.

Giải trình trước Thượng viện tuần trước, ông Bessent cho biết quyết định gia hạn cho Nga được đưa ra sau khi nhiều quốc gia, đặc biệt là các nền kinh tế đang phát triển, bày tỏ lo ngại, yêu cầu duy trì nguồn cung dầu Nga để tránh cú sốc cung toàn cầu.

“Tôi từng tin rằng chúng tôi sẽ không gia hạn”, ông Bessent nói, đồng thời cho biết một số quốc gia đang gặp khó khăn về nguồn cung năng lượng.

Tranh luận về hiệu quả của các biện pháp trừng phạt

Theo một số ước tính, việc nới lỏng trừng phạt đã giúp Nga thu về 200 triệu USD mỗi ngày, qua đó làm giảm hiệu quả của các biện pháp gây sức ép kinh tế của Mỹ và các đồng minh phương Tây nhằm cắt đứt nguồn lực tài chính cho cuộc chiến tại Ukraine.

“Bạn không cần phải đọc Binh pháp Tôn Tử cũng biết rằng việc giúp đối thủ kiếm tiền trong khi đang có chiến tranh là một ý tưởng tồi tệ”, Thượng nghị sĩ Chris Coons chất vấn ông Bessent.”Không quốc gia nào hưởng lợi từ cuộc chiến này nhiều hơn Nga”.

Chiến lược đối với Iran cũng cho thấy sự điều chỉnh. Tháng trước, Mỹ cấp lệnh miễn trừ 30 ngày cho dầu Iran với lập luận giúp kiềm chế giá dầu thế giới và ngăn chặn Tehran chặn eo biển Hormuz. Nhưng tháng này, chính quyền Trump lại đổi hướng, để lệnh miễn trừ hết hạn và bắt đầu chiến dịch Cơn thịnh nộ Kinh tế (Operation Economic Fury). Quân đội Mỹ cũng mở rộng phạm vi phong tỏa các tàu ra vào cảng Iran ra khắp các vùng hải phận quốc tế.

Ông Bessent ví chiến dịch này như một cuộc không kích tài chính. Cả ông và Tổng thống Trump đều tin rằng Iran sẽ sớm rơi vào tình cảnh không còn chỗ chứa dầu và buộc phải đóng cửa các giếng khoan, dẫn đến sự sụp đổ kinh tế toàn diện.

Tuy nhiên, Jennifer Kavanagh từ tổ chức Defense Priorities nhận định: “Đây là một kiểu phản ứng giật cục về chính sách. Sự thay đổi tiền hậu bất nhất này là bằng chứng cho thấy chính quyền Trump đã không lường trước được cuộc chiến sẽ kéo dài đến thế này”.

Trước đây, áp lực quân sự là phương thức chủ đạo với kỳ vọng sẽ buộc Iran đầu hàng. Nhưng khi chiến sự kéo dài và rủi ro leo thang quân sự trở nên quá lớn, ông Trump đã chuyển trọng tâm sang đòn đánh kinh tế sau khi đã leo thang bằng lời nói đến mức tối đa với đe dọa xóa sổ nền văn minh Iran.

Rủi ro và giới hạn

Dữ liệu từ Lloyd’s List cho thấy có dấu hiệu gián đoạn trong hoạt động của hạm đội bóng tối Iran dưới áp lực các biện pháp kiểm soát của Mỹ. Tuy nhiên, nhiều tàu liên quan đến Iran vẫn hoạt động.

Bà Jennifer Kavanagh cảnh báo: “Phong tỏa không phải là giải pháp nhanh chóng”. Việc mở rộng kiểm soát hoạt động vận chuyển dầu trên phạm vi rộng đặt ra những câu hỏi về pháp lý và vận hành. Mỹ không thể kiểm soát tất cả mọi con tàu, và các biện pháp này có thể ảnh hưởng đến uy tín của nước này.

Ông Edward Fishman từ Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (CFR) kết luận: Việc sử dụng các lệnh trừng phạt ngày càng gắn với các yếu tố thị trường và địa chính trị. “Chúng ta chưa có một kịch bản chuẩn mực nào cho kiểu chiến tranh kinh tế này, và đó là lý do dẫn đến những bước đi phải liên tục điều chỉnh”.