Trong phiên thảo luận “Tìm kiếm Alpha trên thị trường chứng khoán" tại Vietnam Investment Forum 2026 - Summer Summit, một vấn đề được đặt ra là tại sao trên sàn chứng khoán Việt Nam lại thiếu vắng đại diện các doanh nghiệp AI, chip, trung tâm dữ liệu…

Cụ thể, bà Cao Thị Ngọc Quỳnh, Giám đốc Khối Khách hàng tổ chức, CTCP Chứng khoán VNDIRECT, cho biết một vấn đề được rất nhiều nhà đầu tư tại Việt Nam quan tâm đó là sự thiếu vắng các đại diện trong những siêu xu hướng đang làm mưa làm gió trên thị trường tài chính quốc tế, đặc biệt là nhóm ngành công nghệ như AI, chip, trung tâm dữ liệu và hạ tầng hệ sinh thái công nghệ.

“Việt Nam chưa có đại diện đủ lớn trên trường quốc tế và đặc biệt trên sàn chứng khoán của chúng ta cũng không có doanh nghiệp nào trực tiếp liên quan đến các lĩnh vực này. Nhiều nhà đầu tư cảm thấy Việt Nam đang bỏ lỡ hoàn toàn các cơ hội này”, bà Quỳnh đặt vấn đề.

Theo bà Quỳnh, các doanh nghiệp Việt hiện tại chủ yếu chỉ đóng vai trò là người dùng cuối hoặc tham gia vào một phần rất thấp của chuỗi giá trị, chưa thể vươn lên các công đoạn mang lại giá trị thặng dư cao hay triển khai chiến lược thương mại hóa sản phẩm (GTM - go to market) trên quy mô toàn cầu.

Lý giải thực trạng này, ông Lê Đức Khánh, Giám đốc Phân tích CTCP Chứng khoán VPS, cho hay tại các thị trường chứng khoán phát triển, nền kinh tế của họ có độ mở rất cao và có những cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp, thu hút dòng vốn từ khắp nơi trên thế giới. Các thị trường như Mỹ, Singapore có rất nhiều doanh nghiệp niêm yết chất lượng cao.

“So với các thị trường mới nổi hoặc thị trường cận biên, mặt bằng chất lượng hàng hóa của chúng ta thấp hơn và ít các doanh nghiệp chất lượng cao. Điều này có nghĩa là chúng ta cần đẩy mạnh hoạt động IPO hơn nữa.

Chúng ta kỳ vọng vào sự tăng trưởng kinh tế mạnh mẽ và sự phát triển của các doanh nghiệp startup, các doanh nghiệp tiềm năng trở thành "kỳ lân". Để đạt được điều đó, môi trường kinh doanh và môi trường niêm yết phải hết sức thuận lợi”, ông Khánh nói.

Theo ông Khánh, qua trao đổi với các bên liên quan, ông được biết có rất nhiều doanh nghiệp đã nộp hồ sơ chuẩn bị IPO nhưng vẫn chưa đáp ứng được các tiêu chí.

“Chúng ta cần thúc đẩy cũng như có những hành lang pháp lý phù hợp để các doanh nghiệp chất lượng cao lên niêm yết nhiều hơn. Khi chất lượng hàng hóa được cải thiện, thị trường sẽ có thêm nhiều sản phẩm mới, từ đó thu hút được dòng vốn đầu tư mạnh mẽ hơn.

Tôi đang nhìn thấy một xu hướng mới của nền kinh tế theo hướng cởi mở và năng động hơn. Khi có nhiều doanh nghiệp tốt niêm yết, thị trường sẽ có thêm nhiều lựa chọn và sản phẩm, đáp ứng tốt nhu cầu của cả nhà đầu tư cá nhân lẫn các tổ chức”, ông Khánh cho hay.

Rào cản nào đang ngáng đường các công ty công nghệ?

Còn chia sẻ với Tech in Asia, ông Chris Milliken - Luật sư thành viên tại văn phòng TP HCM của công ty luật Baker McKenzie, cho rằng có 2 rào cản đang ngáng đường các doanh nghiệp công nghệ Việt lên sàn.

Đầu tiên đó là cơ chế ưu tiên lợi nhuận thay vì tiềm năng tăng trưởng. Theo quy định hiện hành, một công ty muốn niêm yết phải có lợi nhuận trước thuế trong hai năm liên tiếp và không có lỗ lũy kế. Đồng thời, tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu (ROE) phải đạt ít nhất 5%.

Đây là những yêu cầu rất khắt khe đối với các công ty công nghệ, vốn thường đặt mục tiêu tăng trưởng lên trên lợi nhuận trong giai đoạn đầu. Thực tế, nhiều gã khổng lồ công nghệ trên thế giới hiện nay đều chưa có lãi khi họ thực hiện IPO.

Đã có những ý tưởng về việc thành lập một sàn giao dịch riêng cho các doanh nghiệp đổi mới sáng tạo và tăng trưởng cao. Tuy nhiên, ở các thị trường nhỏ như Việt Nam, việc này tiềm ẩn nhiều rủi ro, đặc biệt là vấn đề thanh khoản. Có lẽ, nới lỏng các điều kiện niêm yết trên sàn chính sẽ là một giải pháp khả thi hơn.

Thứ hai, vướng rào cản về giới hạn sở hữu nước ngoài (FOL). Việt Nam áp dụng giới hạn sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài (FOL) cho cả công ty niêm yết và chưa niêm yết. Cách diễn giải có phần thận trọng trong một số lĩnh vực như bất động sản thậm chí còn khiến các công ty đã niêm yết phải chịu những yêu cầu ngặt nghèo hơn.

Mục đích chính của việc lên sàn là để huy động vốn, nên các quy định về FOL này lại có phần đi ngược lại mục tiêu đó. Nó cũng được cho là không hoàn toàn nhất quán với các nguyên tắc trong những hiệp định thương mại quan trọng mà Việt Nam đã ký kết.

Chính phủ nên xem xét cải cách cơ chế FOL, ví dụ như loại bỏ quyền của công ty niêm yết được tự áp một mức FOL thấp hơn mức trần pháp luật cho phép. Sự thay đổi này sẽ là một cú hích quan trọng cho mục tiêu nâng hạng thị trường của Việt Nam, mở ra cánh cửa đón một dòng vốn ngoại khổng lồ.

Lối thoát nào cho nhà đầu tư?

Theo ông Chris Milliken, thị trường chứng khoán Việt Nam đang có cả động lực và sức hút với nhà đầu tư, nhưng khung pháp lý lại chưa theo kịp chuẩn mực quốc tế. Để thu hút thêm vốn và các công ty công nghệ, Việt Nam cần phải tư duy lại toàn diện về quy trình chào bán, thoái vốn và cấu trúc quản trị.

Đầu tiên là tư duy theo chuẩn mực toàn cầu. Một bước đi quan trọng là vận hành quy trình IPO giống như các thị trường phát triển. Điều này có nghĩa là cho phép quy trình chào bán và niêm yết diễn ra đồng thời, để nhà đầu tư có thể nhận được cổ phiếu ngay sau khi họ hoàn tất thanh toán.

Hơn nữa, thay vì chỉ dựa vào các quy định để bảo vệ nhà đầu tư, thị trường cần đặt nhiều trách nhiệm hơn cho các định chế tài chính (như ngân hàng đầu tư) trong việc đảm bảo các quy trình niêm yết được thực hiện một cách minh bạch và chuyên nghiệp.

Thứ hai là soạn lại "luật chơi" cho ngành công nghệ. Nhiều công ty công nghệ trên thế giới áp dụng cấu trúc cổ phiếu hai tầng (dual-class shares) để các nhà sáng lập giữ được quyền kiểm soát công ty. Cấu trúc này hiện chưa được phép tại Việt Nam, nơi chính sách "một cổ phiếu - một quyền biểu quyết" vẫn đang được áp dụng.

Hạn chế này có thể làm nản lòng các công ty công nghệ muốn niêm yết trong nước. Trong khi đó, các thị trường khác như Anh Quốc gần đây đã nới lỏng và đơn giản hóa quy định về cấu trúc này. Việc cho phép cổ phiếu hai tầng sẽ là một tín hiệu tích cực và mạnh mẽ đối với các nhà sáng lập và nhà đầu tư công nghệ tại Việt Nam.

Cuối cùng, theo ông Chris Milliken, dù niêm yết trong nước đã khó, việc "xuất ngoại" cũng chẳng hề dễ dàng. Doanh nghiệp sẽ phải thành lập một pháp nhân ở nước ngoài và đối mặt với vô số vấn đề phức tạp, trong đó có chính sách cổ phiếu cho nhân viên (ESOP). Nhiều nhân viên chủ chốt là người Việt Nam và sẽ gặp rào cản pháp lý khi nắm giữ cổ phiếu ở nước ngoài.

Vì vậy, dù các thị trường lớn như Mỹ, Anh, hay Hong Kong dù có hệ sinh thái vốn dồi dào hơn, chúng cũng đi kèm với những yêu cầu rất khắt khe.

“Đây là lý do tại sao việc cải cách quy trình niêm yết trong nước lại cấp thiết đến vậy. Nếu không, ngày càng nhiều startup sẽ phải chọn con đường "ra biển lớn" đầy chông gai, và Việt Nam có nguy cơ đánh mất những câu chuyện thành công được vun trồng trên chính sân nhà”, ông Chris Milliken nêu quan điểm.