Câu chuyện của Das Solar minh chứng rõ nét cho cuộc khủng hoảng pin mặt trời đang diễn ra tại Trung Quốc. Nhà sản xuất này, có trụ sở tại Quzhou, tỉnh Giang Tô, hồi năm 2025 đã buộc phải hủy bỏ kế hoạch chào bán cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO) do lợi nhuận sụt giảm nghiêm trọng.

“Gần đây có nhiều đợt sa thải và di dời thiết bị, nên hoạt động diễn ra chậm chạp”, một công nhân phàn nàn.

Một ý tưởng đang được lan truyền trong ngành polysilicon thượng nguồn là thành lập một quỹ do nhà nước hậu thuẫn để mua lại hàng tồn kho và năng lực sản xuất dư thừa như những gì Bắc Kinh đã làm trước đây để ổn định các ngành gặp khó khăn. Tuy nhiên, vẫn chưa rõ ai sẽ đóng góp bao nhiêu.

“Cuối cùng, thật khó để tìm ra một giải pháp nào đó phù hợp với tất cả mọi người và đảm bảo một mức độ công bằng nhất định”, Cosimo Ries, nhà phân tích tại công ty tư vấn Trivium, nói.

Khủng hoảng thừa cung 

Thực tế, ngành pin mặt trời Trung Quốc đang vận hành với công suất gấp đôi nhu cầu toàn cầu. Trong cơn sốt đầu tư từ 2020 đến 2023, các địa phương thi nhau rót vốn xây nhà máy mới, từ polysilicon đến tế bào năng lượng và module. Khi các dây chuyền cùng lúc đi vào hoạt động, thị trường ngập tràn nguồn cung. Giá bán rơi tự do, có thời điểm thấp hơn cả chi phí sản xuất, đẩy toàn bộ chuỗi giá trị từ trên xuống dưới vào vòng xoáy lỗ.

Hệ quả là chỉ riêng năm 2024, hơn 40 doanh nghiệp phá sản hoặc buộc phải sáp nhập. Năm công ty hàng đầu đã phải cắt giảm hơn 80.000 lao động, tương đương gần 30% nhân sự toàn ngành.

Điều trớ trêu là tình trạng dư thừa diễn ra ngay khi thế giới đang kêu gọi tăng tốc chuyển đổi năng lượng xanh. Trung Quốc nắm trong tay năng lực sản xuất khổng lồ, nhưng thay vì là lợi thế, nó lại trở thành gánh nặng.

Bộ Công nghiệp Trung Quốc trước đây đã nhiều lần triệu tập các công ty lớn, bàn về kế hoạch giải cứu bằng cách lập quỹ hàng chục tỷ nhân dân tệ để mua lại và đóng cửa bớt nhà máy. Các hiệp hội ngành nghề kêu gọi chấm dứt “cuộc chiến giá rẻ” vô nghĩa, bởi nếu cứ tiếp tục bán phá giá, không ai có thể sống sót.

Tuy nhiên theo thời gian, động thái này bớt mặn mà. Chính quyền từng một thời hậu thuẫn hết lòng cho các nhà sản xuất pin mặt trời bằng mọi cách, từ việc tiếp cận quỹ đất giá rẻ cho đến các khoản vay không lãi suất, giờ đây chính thức rút lui.

Kể từ tháng 6 năm ngoái, các dự án điện mặt trời mới buộc phải bán điện theo giá thị trường thay vì được hưởng mức giá mua điện cố định như trước. Một số chính quyền địa phương tại Trung Quốc gần đây thậm chí đã bắt đầu yêu cầu các công ty năng lượng mặt trời phải hoàn trả hàng triệu Nhân dân tệ tiền trợ cấp, chấp nhận để các doanh nghiệp này phá sản thay vì tiếp tục dùng tiền ngân sách cứu vớt các thực thể yếu kém.

Trên mặt trận quốc tế, các biến động địa chính trị đang kéo thêm mây đen. Những tấm pin mặt trời giá rẻ của Trung Quốc đang trở thành nạn nhân từ chính sự thành công của mình, làm kích hoạt các phản ứng bảo hộ thương mại gay gắt từ cả các quốc gia phương Tây lẫn các nước láng giềng, bao gồm cả Ấn Độ.

Kể từ năm 2022, Mỹ đã áp đặt các biện pháp hạn chế nhập khẩu nghiêm ngặt, đi kèm với các mức thuế quan đắt đỏ đối với những lô hàng được phép thông qua. Một số quốc gia cũng lo ngại rằng các thiết bị do Trung Quốc sản xuất trong cơ sở hạ tầng điện lưới có thể rình rập những rủi ro an ninh quốc gia.

Vào tháng 5, Liên minh Châu Âu (EU) tuyên bố sẽ từng bước loại bỏ các nhà cung cấp bộ biến tần - một linh kiện cốt lõi của hệ thống điện mặt trời - của Trung Quốc ra khỏi các dự án do EU tài trợ. Để né tránh những cái đầu lạnh chính trị này, một số công ty Trung Quốc đang rục rịch tìm đường thuê ngoài hoặc dịch chuyển chuỗi sản xuất ra nước ngoài.

Cuộc thanh lọc tất yếu

Theo The Economist, hầu hết các công ty đã phải hoạt động trong tình trạng thua lỗ kể từ năm 2024 do cuộc chiến giá cả tàn khốc; trong khi số vụ phá sản ngày một tăng cao. Sau giai đoạn tăng trưởng thần tốc, công xưởng sản xuất pin mặt trời của thế giới giờ đây phải đối mặt với một cuộc thanh lọc mang tính tất yếu.

Nhìn chung, ngành công nghiệp năng lượng mặt trời chưa bao giờ là một mảnh đất lành đối với các nhà đầu tư. Các tấm pin mặt trời về cơ bản có công nghệ tương tự nhau, và khi một nhà sản xuất đưa ra cải tiến, họ sẽ nhanh chóng bị các đối thủ sao chép.

Do đó, các công ty thường cố gắng mở rộng quy mô sản xuất nhanh nhất có thể để chiếm lĩnh thị phần. Điều này đồng nghĩa với việc sản lượng có thể chạy xa trước nhu cầu thị trường, khiến biên lợi nhuận sụp đổ hoàn toàn.

Thị trường tiêu thụ pin mặt trời lớn nhất từ trước đến nay vẫn nằm ngay trong lòng Trung Quốc, và tốc độ triển khai trong những năm gần đây nhanh đến mức vượt quá khả năng hấp thụ của mạng lưới điện. Trên khắp cả nước, các mái nhà, sườn đồi và sa mạc được phủ kín bởi những tấm silicon màu xám sẫm.

Để duy trì dòng điện ổn định, Trung Quốc trong quá khứ phải dựa vào nhiệt điện than - nguồn điện có thể bật tắt linh hoạt theo nhu cầu. Ngược lại, pin mặt trời chỉ hoạt động vào ban ngày, dẫn đến tình trạng thiếu điện vào ban đêm và thừa mứa vào sáng. Hệ quả là trong tháng 1 và tháng 2, khoảng 9% sản lượng điện mặt trời của Trung Quốc đã bị lãng phí (không thể hòa lưới), tăng mạnh so với mức 6% của cùng kỳ năm ngoái.

Thực trạng đó khiến việc tiếp tục đổ tiền lắp đặt thêm các tấm pin mới trở nên bất khả thi. Theo dự báo của một hiệp hội trong ngành, sản lượng lắp đặt mới trong năm nay có thể sụt giảm từ 24% đến 43% so với năm 2025. Công ty tư vấn BloombergNEF nhận định, sự sụt giảm này là đủ để khiến nhu cầu pin mặt trời toàn cầu trong năm 2026 lần đầu tiên quay đầu lao dốc sau hai thập kỷ tăng trưởng liên tục.

Để các lưới điện của Trung Quốc có thể chống chịu được, quốc gia này cần phải có khả năng lưu trữ lượng điện mặt trời dư thừa hoặc truyền tải nó đi quãng đường dài đến những nơi cần thiết. Điều đó đòi hỏi những khoản đầu tư khổng lồ vào hệ thống pin lưu trữ và đường dây tải điện, cũng như đưa ra các cơ chế thị trường linh hoạt mới.

Nhiều giải pháp đang được triển khai, nhờ bệ đỡ từ việc giá pin lưu trữ đang trở nên rẻ hơn rất nhiều khi sản lượng tăng lên. Nhưng quá trình này cần có thời gian.

Trong khi đó, các công ty năng lượng mặt trời Trung Quốc đang phải vật lộn với ma trận thừa cung. Làn sóng đầu tư điên cuồng trong quá khứ đã đẩy năng lực sản xuất vượt ngưỡng 1.000 gigawatt (GW) pin mặt trời mỗi năm. Bà Jenny Chase tại BloombergNEF nhận định, con số này vượt xa mức lắp đặt kỷ lục 600GW của toàn thế giới trong năm 2025 và nhiều khả năng vượt quá mức hấp thụ của thị trường toàn cầu trong tương lai.

Dẫu vậy, theo bà Jessica Jin tại công ty nghiên cứu S&P Global, làn sóng sáp nhập và đào thải lớn nhất vẫn chưa thực sự bùng phát. Giá pin mặt trời dù đã nhích nhẹ trong những tháng gần đây nhưng vẫn thấp hơn chi phí sản xuất trung bình của doanh nghiệp.

Liệu có chiếc phao cứu sinh nào có thể mang những ngày hoàng kim rực rỡ trở lại với ngành điện mặt trời? Cục diện chắc chắn sẽ sáng sủa hơn nếu các quốc gia chấp nhận dỡ bỏ hàng rào thuế quan đối với hàng hóa Trung Quốc. Một lối thoát khác cho ngành công nghiệp này là việc thương mại hóa thành công các công nghệ mới giúp tăng vọt hiệu suất của các tấm pin.

Hiện tại, hầu hết các tấm pin chỉ chuyển hóa được từ 22% đến 24% ánh sáng thành điện năng. Câu hỏi cốt lõi đặt ra lúc này là: Liệu còn bao nhiêu ông lớn năng lượng mặt trời của Trung Quốc đủ sức sống sót qua “mùa đông” khắc nghiệt để chứng kiến kỷ nguyên công nghệ mới?