Truy xuất nguồn gốc sẽ là chìa khóa mở rộng thị trường xuất khẩu nước mắm Việt Nam

Trang Mai 21:00 | 18/11/2026 Doanh Nhân Việt Nam trên Doanh Nhân Việt Nam trên
Chia sẻ
Trong bối cảnh các thị trường nhập khẩu ngày càng siết chặt yêu cầu về an toàn thực phẩm và tính hợp pháp của nguyên liệu thủy sản, truy xuất nguồn gốc đang trở thành điều kiện quan trọng đối với hoạt động xuất khẩu nước mắm. Tuy nhiên, dữ liệu khai thác phân tán, hồ sơ thiếu đồng bộ và những bất cập trong quản lý nguyên liệu đang đặt ra không ít thách thức cho doanh nghiệp.

Rào cản từ những yêu cầu khắt khe của thị trường nhập khẩu

Nước mắm Việt Nam có tiềm năng mở rộng xuất khẩu, song để tiếp cận các thị trường tiêu chuẩn cao, doanh nghiệp không chỉ phải bảo đảm chất lượng sản phẩm mà còn phải chứng minh nguồn gốc và tính hợp pháp của nguyên liệu.

Tại Hội thảo “Khoa học công nghệ và truy xuất nguồn gốc - Giải pháp cho xuất khẩu nước mắm” sáng 18/11, ThS. Nguyễn Thị Trang Nhung, Phó Trưởng ban Hợp tác quốc tế Hội Thủy sản Việt Nam, Ủy viên Ban Chấp hành Hiệp hội Nước mắm Việt Nam, cho biết các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc thủy sản ngày càng được siết chặt.

 Toàn cảnh hội thảo. Ảnh: M.T. 

Tại EU, sản phẩm thủy sản phải đáp ứng các quy định về an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và tính hợp pháp của hoạt động khai thác theo EC 178/2002, EC 853/2004 và EC 1005/2008. Từ ngày 10/1/2026, EU bắt buộc sử dụng hệ thống điện tử CATCH để quản lý chứng nhận khai thác đối với các sản phẩm thuộc diện điều chỉnh.

Đáng chú ý, Quy định EU 2026/1304 bổ sung một số sản phẩm thủy sản thuộc mã HS 2103, liên quan đến nước mắm, vào phạm vi yêu cầu về cơ sở sản xuất, chế biến và bảo quản được EU chấp thuận. Tuy nhiên, nghĩa vụ chứng nhận khai thác IUU vẫn phụ thuộc vào phân loại và phạm vi điều chỉnh của từng sản phẩm.

Tương tự, Hoa Kỳ, Nhật Bản và Australia cũng áp dụng các yêu cầu riêng về an toàn thực phẩm, nhãn hàng hóa và hồ sơ chất lượng. Trong đó, Hoa Kỳ yêu cầu doanh nghiệp tuân thủ các quy định của FDA về đăng ký cơ sở, quản lý an toàn thực phẩm và lưu trữ hồ sơ.

Như vậy, truy xuất nguồn gốc và tính minh bạch của chuỗi cung ứng đang trở thành yếu tố quan trọng quyết định khả năng tiếp cận thị trường và năng lực cạnh tranh của nước mắm Việt Nam.

 Ứng dụng công nghệ số trong truy xuất nguồn gốc thủy sản giúp minh bạch chuỗi cung ứng, đáp ứng yêu cầu xuất khẩu và nâng cao năng lực cạnh tranh của nước mắm Việt Nam. Ảnh: Masan. 

Dữ liệu thiếu đồng bộ, doanh nghiệp đối mặt nguy cơ đứt gãy chuỗi truy xuất

Mặc dù hệ thống quy định ngày càng hoàn thiện, việc truy xuất nguồn gốc nguyên liệu thủy sản khai thác tại Việt Nam vẫn tồn tại nhiều khó khăn.

Tại hội thảo, các chuyên gia cho biết, hệ thống kiểm soát nguồn gốc hiện nay trải qua nhiều công đoạn, từ giám sát hoạt động tàu cá trên biển, kiểm soát tàu xuất nhập cảng, ghi nhận sản lượng bốc dỡ đến xác nhận nguyên liệu và cấp giấy chứng nhận nguồn gốc thủy sản khai thác.

Tại Việt Nam, Thông tư 81/2025/TT-BNNMT quy định về ghi, nộp nhật ký khai thác thủy sản; kiểm tra tàu cá, giám sát sản lượng tại cảng; xác nhận nguyên liệu và chứng nhận nguồn gốc thủy sản khai thác. Đây là một trong những cơ sở pháp lý phục vụ kiểm soát nguyên liệu đầu vào của doanh nghiệp chế biến.

Tuy nhiên, khó khăn phát sinh khi thông tin từ các khâu không thống nhất.

Theo bà Nhung, những sai sót phổ biến trong hồ sơ truy xuất liên quan đến việc ghi chép nhật ký khai thác chưa đầy đủ, thông tin tọa độ không chính xác hoặc dữ liệu khai báo không trùng khớp với hệ thống giám sát hành trình tàu cá (VMS).

Bên cạnh đó, sự khác biệt giữa số liệu sản lượng thực tế, giấy biên nhận bốc dỡ và hồ sơ xác nhận nguyên liệu cũng có thể ảnh hưởng đến quá trình chứng minh tính hợp pháp của lô hàng. Một số trường hợp hồ sơ kiểm soát tàu cá rời cảng, cập cảng không đầy đủ; sổ theo dõi tàu cá không khớp với biên bản kiểm tra; hoặc dữ liệu nhật ký khai thác không tương thích với dữ liệu VMS.

Đáng chú ý, có trường hợp cùng một giấy biên nhận được sử dụng trong hồ sơ của hai doanh nghiệp với khối lượng nguyên liệu khác nhau. Một số hồ sơ khác xuất hiện chênh lệch giữa số liệu nhật ký khai thác, sản lượng dự kiến bốc dỡ, biên bản bốc dỡ và biên bản kiểm tra.

Những ví dụ này cho thấy rủi ro không chỉ nằm ở việc thiếu chứng từ, mà còn ở khả năng đối chiếu, xác thực thông tin giữa các chứng từ đã được cấp.

Đặc thù của ngành nước mắm càng khiến bài toán truy xuất trở nên phức tạp. Nguyên liệu cá có thể được thu mua từ nhiều tàu khai thác, nhiều cảng cá hoặc thông qua các tàu dịch vụ hậu cần nghề cá trước khi tập kết về cơ sở sản xuất.

Khi nguồn nguyên liệu từ nhiều tàu được thu gom vào cùng một lô hàng, chỉ một phần dữ liệu thiếu chính xác hoặc không thể xác minh cũng có thể khiến doanh nghiệp gặp khó khăn trong quá trình hoàn thiện hồ sơ.

Đặc biệt, đối với những doanh nghiệp phụ thuộc vào mạng lưới thu mua nguyên liệu rộng, việc thiếu khả năng truy vết từng nguồn cá đầu vào có thể làm tăng chi phí kiểm tra, kéo dài thời gian xử lý chứng từ và phát sinh rủi ro khi cơ quan nhập khẩu tiến hành hậu kiểm.

Tại hội thảo, TS. Trần Hồng Quang, đại diện Hội Thủy sản Việt Nam, cho rằng vấn đề cốt lõi của truy xuất nguồn gốc hiện nay không phải thiếu dữ liệu mà là thiếu khả năng kết nối các nguồn dữ liệu thành một hệ thống thống nhất.

Theo ông Quang, thông tin về tàu cá, giấy phép khai thác, nhật ký đánh bắt, hệ thống giám sát hành trình, hoạt động cảng vụ và hồ sơ doanh nghiệp hiện được quản lý ở nhiều đầu mối khác nhau. Khi đưa vào đối chiếu, những khác biệt về phương thức ghi nhận và độ chính xác dữ liệu có thể dẫn đến sai lệch.

Một vấn đề được ông nhấn mạnh là sự khác biệt giữa tra cứu thông tin sản phẩm và truy xuất nguồn gốc thực chất.

Theo chuyên gia này, việc quét mã QR để hiển thị thông tin sản phẩm chỉ có ý nghĩa tra cứu nếu dữ liệu phía sau không được kiểm chứng. Truy xuất nguồn gốc cần đi xa hơn, cho phép xác định nguyên liệu đến từ đâu, do ai khai thác, vào thời điểm nào, bằng phương thức gì và có đáp ứng quy định pháp luật hay không.

Điều này đòi hỏi dữ liệu phải có khả năng đối chiếu, lưu vết thay đổi và xác minh độc lập, thay vì chỉ dựa trên thông tin do một đơn vị tự khai báo.

Công nghệ số phải giải quyết được bài toán thực tế của nghề cá

Theo TS. Trần Hồng Quang, chuyển đổi số trong truy xuất nguồn gốc thủy sản cần bảo đảm kết nối dữ liệu xuyên suốt từ khai thác, thu mua, vận chuyển đến chế biến và phân phối. Tuy nhiên, điều kiện kết nối viễn thông trên biển còn hạn chế, đòi hỏi các thiết bị có khả năng lưu trữ dữ liệu ngoại tuyến và đồng bộ khi có tín hiệu.

Bên cạnh đó, giải pháp công nghệ phải có chi phí phù hợp với ngư dân, đồng thời liên thông dữ liệu giám sát hành trình, nhật ký khai thác, cảng cá và hồ sơ doanh nghiệp nhằm hạn chế sai lệch, nâng cao khả năng xác minh nguồn nguyên liệu.

Về cơ chế quản lý, ThS. Nguyễn Thị Trang Nhung kiến nghị rà soát quy định khai thác theo vùng biển đối với một số nghề cá, đồng thời xây dựng cơ chế kiểm soát phù hợp với tàu hậu cần thu mua từ nhiều nguồn, tránh ảnh hưởng toàn bộ lô hàng khi một nguồn cung vi phạm nhưng vẫn bảo đảm ngăn chặn nguyên liệu bất hợp pháp.

Đối với doanh nghiệp, đầu tư truy xuất nguồn gốc không chỉ nhằm đáp ứng quy định xuất khẩu mà còn giúp kiểm soát chất lượng, giảm rủi ro hồ sơ và nâng cao hiệu quả quản trị chuỗi cung ứng. Về lâu dài, đây là nền tảng củng cố uy tín, năng lực cạnh tranh và mở rộng thị trường xuất khẩu nước mắm Việt Nam.