Theo Kết luận thanh tra số 769/KL-TTCP về hoạt động kinh doanh xăng dầu, Thanh tra Chính phủ đã kiểm tra 260 doanh nghiệp, gồm 23 thương nhân đầu mối và 237 thương nhân phân phối, trong thời gian từ ngày 10/7 đến 5/10/2026.

Một trong những vấn đề đáng chú ý là tình trạng mua bán xăng dầu giữa các thương nhân đầu mối với nhau và giữa các thương nhân phân phối với nhau. Hoạt động này được gọi là mua bán ngang, diễn ra phổ biến trong hệ thống kinh doanh xăng dầu.

Cụ thể, có 253/260 doanh nghiệp, tương đương 97%, phát sinh hoạt động này, với gần 7.760 giao dịch, tổng sản lượng khoảng 34 tỷ lít và giá trị gần 573.777 tỷ đồng.

Theo Thanh tra Chính phủ, việc mua bán ngang lòng vòng làm tăng chi phí chiết khấu ở khâu trung gian khoảng 46.779 tỷ đồng. Một số đơn vị còn có dấu hiệu lợi dụng hoạt động này để mua bán hóa đơn, trốn thuế, kinh doanh xăng dầu lậu hoặc không rõ nguồn gốc.

180 doanh nghiệp có dấu hiệu không đảm bảo dự trữ

Ngoài hoạt động mua bán ngang, kết quả thanh tra cho thấy tình trạng không duy trì mức dự trữ xăng dầu bắt buộc tại nhiều doanh nghiệp.

Cụ thể, có 182/260 doanh nghiệp, chiếm 70%, có dấu hiệu không duy trì mức dự trữ tối thiểu theo quy định. Trong đó gồm 14 thương nhân đầu mối và 168 thương nhân phân phối.

Theo quy định, thương nhân đầu mối phải duy trì lượng dự trữ tối thiểu tương đương 20 ngày cung ứng, còn thương nhân phân phối là 5 ngày.

Thanh tra Chính phủ nhận định quy định hiện hành chưa hướng dẫn cụ thể phương pháp xác định lượng tồn kho theo ngày cung ứng. Việc giám sát chủ yếu dựa trên đối chiếu tồn kho tại thời điểm cuối tháng hoặc thời điểm kiểm tra, trong khi chưa có chế tài xử phạt đối với thương nhân phân phối không đảm bảo mức dự trữ bắt buộc.

Về dấu hiệu găm hàng, có 188/260 doanh nghiệp, tương đương 72%, ghi nhận ít nhất một ngày trong tháng 3/2026 có lượng tồn kho vượt 150% mức tồn kho trung bình của ba tháng liền trước.

Tuy nhiên, doanh nghiệp giải trình lượng tồn kho tăng cao có thể do nhập hàng theo lô lớn, tàu chở hàng neo chờ kéo dài hoặc tiếp nhận hàng theo hợp đồng đã ký. Riêng 19 thương nhân đầu mối cho rằng không nên áp dụng ngưỡng tồn kho 150% đối với nhóm này do đặc thù phải duy trì dự trữ bắt buộc. 

Thanh tra Chính phủ đã lập biên bản về các dấu hiệu vi phạm hành chính và chuyển hồ sơ đến cơ quan có thẩm quyền xem xét, xử lý.

Nhiều dấu hiệu vi phạm về thuế, Quỹ bình ổn

Trong lĩnh vực thuế bảo vệ môi trường, cơ quan thanh tra phát hiện hai doanh nghiệp đầu mối có dấu hiệu kê khai thiếu khoảng 40 tỷ đồng; 12 doanh nghiệp có dấu hiệu kê khai không đúng đối tượng với tổng số tiền khoảng 3.226 tỷ đồng.

Ngoài ra, theo kết luận, 15 doanh nghiệp đầu mối và các chi nhánh, công ty con chưa nộp ngân sách khoảng 6.500 tỷ đồng, gồm 3.869 tỷ đồng thuế bảo vệ môi trường và khoảng 2.110 tỷ đồng tiền chậm nộp.

Về Quỹ bình ổn giá xăng dầu, một doanh nghiệp có dấu hiệu trích lập và chi sử dụng sai kỳ tính quỹ, với số tiền khoảng 6,63 tỷ đồng. Doanh nghiệp đã khắc phục bằng cách nộp lại số tiền vào quỹ.

Đáng chú ý, 20 thương nhân đầu mối thực hiện trích lập, chi sử dụng Quỹ bình ổn tại thời điểm lập hóa đơn bán hàng thay vì căn cứ sản lượng thực tế tiêu thụ. Cách thực hiện này khiến các doanh nghiệp được chi quỹ khoảng 2.209 tỷ đồng trong khi lượng xăng dầu tương ứng chưa được tiêu thụ.

Thanh tra Chính phủ cho biết chưa xác định được lỗi cố ý hay vô ý và thiệt hại cụ thể trong các trường hợp này, một phần do quy định về sản lượng tính trích lập và chi sử dụng quỹ chưa thống nhất.

Chuyển cơ quan điều tra nhiều vụ việc

Qua thanh tra, cơ quan chức năng phát hiện một số vụ việc có dấu hiệu vi phạm pháp luật hình sự và kiến nghị Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an tiếp nhận, xem xét xử lý.

Tại Công ty TNHH Kinh doanh thương mại xăng dầu Thanh Bình và 12 doanh nghiệp liên quan, đoàn thanh tra phát hiện dấu hiệu sử dụng hóa đơn của các doanh nghiệp không hoạt động thực tế để hợp thức hóa hoạt động mua bán xăng dầu.

Từ tháng 1/2024 đến tháng 6/2026, Công ty Thanh Bình sử dụng 4.692 hóa đơn đầu vào, thể hiện việc mua khoảng 2,6 tỷ lít xăng dầu từ 12 doanh nghiệp, trị giá khoảng 42.600 tỷ đồng. Số hóa đơn này được sử dụng để hợp thức hóa lượng hàng bán ra khoảng 2,8 tỷ lít, trị giá gần 46.000 tỷ đồng.

Cơ quan thanh tra còn ghi nhận dòng tiền thanh toán qua nhiều tài khoản doanh nghiệp, sau đó luân chuyển qua tài khoản cá nhân của ông Nguyễn Ngọc Sơn, Giám đốc Công ty Thanh Bình, trước khi chuyển đến các tổ chức và cá nhân khác.

Một trường hợp khác là Công ty TNHH Đầu tư P.A.S và 4 đơn vị trực thuộc. Trong giai đoạn tháng 7-10/2024, doanh nghiệp sử dụng 4.187 hóa đơn đầu vào, thể hiện việc mua khoảng 150 triệu lít xăng dầu, trị giá 3.300 tỷ đồng từ 8 doanh nghiệp bị xác định không hoạt động tại địa chỉ đăng ký.

Số hàng này được sử dụng để hợp thức hóa lượng xăng dầu bán ra khoảng 142,4 triệu lít, trị giá 2.210 tỷ đồng. Qua xác minh dòng tiền, cơ quan thanh tra ghi nhận khoảng 2.200 tỷ đồng được chuyển đến 22 cá nhân hoặc người rút tiền mặt.

Tại CTCP Nhiên liệu Phúc Lâm, lượng tồn kho xăng dầu trên sổ sách kế toán và báo cáo tài chính chênh lệch với kết quả kiểm kê thực tế tại các kho trong giai đoạn 2022 đến ngày 30/6/2026, với tổng giá trị khoảng 675 tỷ đồng.

Trong khi đó, Công ty TNHH Xăng dầu Tây Nam S.W.P đã xuất hóa đơn bán khoảng 93 triệu lít xăng dầu, trị giá 1.650 tỷ đồng, nhưng đến ngày 30/6/2026 chưa giao 57,6 triệu lít cho khách hàng. Kiểm tra thực tế tại hai kho thuê chỉ còn khoảng 15.670 lít dầu. 

Thanh tra Chính phủ cũng ghi nhận dấu hiệu vi phạm tại CTCP Đầu tư và Phát triển Thương mại PLI, Công ty TNHH MTV Xuất nhập khẩu Hoa Kỳ và CTCP Vận tải và Sản xuất Long Phú.

Từ kết quả thanh tra, Thanh tra Chính phủ kiến nghị rà soát, sửa đổi quy định về điều kiện kinh doanh, dự trữ bắt buộc, hành vi găm hàng và hoạt động mua bán giữa các thương nhân.

Cơ quan này đề xuất phát triển các thương nhân đầu mối có quy mô lớn, tiềm lực tài chính và tài sản thực chất; hạn chế tối đa hoặc chỉ duy trì số ít thương nhân phân phối tại những địa bàn cần thiết nhằm giảm chi phí trung gian.

Ngoài ra, cơ quan thanh tra kiến nghị nghiên cứu bãi bỏ cơ chế Nhà nước công bố giá cơ sở, để thương nhân đầu mối chủ động tạo nguồn và công bố giá bán theo thị trường. Việc nghiên cứu chấm dứt Quỹ bình ổn giá hiện hành, thay bằng dự trữ quốc gia, dự trữ bắt buộc tại thương nhân đầu mối và các công cụ điều tiết khác cũng được đặt ra.