Năm 2025 đánh dấu bước phát triển nổi bật của lĩnh vực xuất nhập khẩu Việt Nam khi tổng kim ngạch đạt xấp xỉ 930 tỷ USD, tăng 18,2% so với năm 2024, tương ứng mức tăng tuyệt đối khoảng 143 tỷ USD.

Riêng kim ngạch xuất khẩu đạt 475,06 tỷ USD, tăng 17%, tương đương tăng thêm 69,12 tỷ USD. Đây là mức tăng trưởng cao thứ hai trong giai đoạn 2021 - 2025, chỉ đứng sau mức tăng 19% của năm 2021, đồng thời vượt xa mục tiêu đề ra (tăng trên 12%).

Nhận định về triển vọng thời gian tới, trao đổi với phóng viên, bà Nguyễn Thu Oanh, Trưởng Ban Thống kê Dịch vụ và Giá, Cục Thống kê cho rằng hoạt động xuất khẩu nhiều khả năng sẽ tiếp tục duy trì xu hướng tích cực nhờ hội tụ nhiều yếu tố thuận lợi.

Trước hết, kinh tế toàn cầu đang dần ổn định trở lại, kéo theo sự phục hồi của nhu cầu tiêu dùng và đầu tư tại nhiều thị trường trọng điểm. Song song đó, các hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới tiếp tục phát huy hiệu quả, tạo điều kiện cho Việt Nam mở rộng thị trường, đa dạng hóa đối tác cũng như danh mục hàng hóa xuất khẩu.

Ở trong nước, năng lực sản xuất tiếp tục được cải thiện, đặc biệt là khu vực công nghiệp chế biến, chế tạo - động lực chủ lực của xuất khẩu. Nhóm hàng nông, lâm, thủy sản cũng ngày càng khẳng định lợi thế cạnh tranh khi đáp ứng tốt hơn các yêu cầu khắt khe về tiêu chuẩn kỹ thuật và truy xuất nguồn gốc từ các thị trường lớn.

Ngoài ra, nhu cầu nhập khẩu nguyên liệu, máy móc và thiết bị phục vụ đầu tư, sản xuất dự kiến gia tăng cùng đà phục hồi của nền kinh tế, qua đó tạo nền tảng hỗ trợ cho tăng trưởng xuất khẩu trong trung và dài hạn.

“Xuất nhập khẩu được kỳ vọng tiếp tục là một trong những động lực quan trọng đóng góp cho tăng trưởng GDP và góp phần ổn định kinh tế vĩ mô trong năm 2026”, bà Oanh nhấn mạnh.

Trong Báo cáo Triển vọng Việt Nam 2026 mới công bố, Công ty Chứng khoán MB (MBS) cũng dự báo kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam có thể duy trì mức tăng 15 - 16% trong năm 2026, nhờ mở rộng không gian thị trường và chuyển dịch cơ cấu sản phẩm theo hướng gia tăng giá trị.

Dẫn số liệu từ Hội nghị Liên Hợp Quốc về Thương mại và Phát triển (UNCTAD), MBS cho biết thương mại hàng hóa toàn cầu năm 2026 được dự báo tăng khoảng 4%, thấp hơn mức tăng 6% của năm 2025.

Dù vậy, ngành điện tử, lĩnh vực thế mạnh của Việt Nam, vẫn được kỳ vọng dẫn dắt tăng trưởng với mức tăng khoảng 14%, nhờ nhu cầu đầu tư mạnh mẽ cho trí tuệ nhân tạo (AI) và quá trình chuyển đổi số trên phạm vi toàn cầu.

Đáng chú ý, sau các vòng đàm phán, Việt Nam hiện được áp dụng mức thuế suất khoảng 20%, trong khi mức thuế thực tế bình quân đối với các mặt hàng chịu thuế vào khoảng 18%, thấp hơn đáng kể so với nhiều đối thủ cạnh tranh trực tiếp, đặc biệt là Trung Quốc.

Lợi thế này được đánh giá sẽ tiếp tục hỗ trợ các nhóm hàng xuất khẩu chủ lực như dệt may, da giày, điện tử… trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt.

Bên cạnh đó, việc mở rộng không gian thị trường đang nổi lên như một động lực mới cho xuất khẩu. Hàng hóa Việt Nam ngày càng gia tăng hiện diện tại các thị trường mới và những thị trường có tiêu chuẩn cao, tiêu biểu là nông sản và thủy sản xuất khẩu sang EU, Nhật Bản và Hàn Quốc, thay vì phụ thuộc lớn vào thị trường Trung Quốc như trước đây.

Xu hướng này cho thấy sự dịch chuyển rõ nét sang các thị trường có yêu cầu khắt khe hơn nhưng mang lại giá trị gia tăng cao hơn.

Theo các chuyên gia MBS, Việt Nam cũng đang thúc đẩy đàm phán và hoàn tất nhiều hiệp định thương mại tự do với các thị trường mới như UAE (CEPA), Israel, Qatar…, qua đó mở rộng thêm dư địa cho tăng trưởng xuất khẩu trong trung và dài hạn.

Những rủi ro khó lường

MBS cho rằng kim ngạch xuất khẩu hiện vẫn chủ yếu đến từ khu vực kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài. Kể từ sau tháng 7/2025, khi mức thuế đối ứng 40% được áp dụng đối với hàng hóa trung chuyển, tăng trưởng xuất khẩu của khối doanh nghiệp trong nước suy giảm đáng kể do Việt Nam chủ động siết chặt quy định về truy xuất nguồn gốc.

Trong bối cảnh các tiêu chí xác định hàng trung chuyển từ phía Mỹ vẫn còn chưa rõ ràng, nhiều doanh nghiệp nội địa trở nên thận trọng hơn khi tiếp cận thị trường này.

Cùng chung quan điểm, dự báo năm 2026, tổng kim ngạch xuất khẩu có thể tăng trên 8% so với năm 2025, đạt khoảng 513 tỷ USD. Cán cân thương mại tiếp tục được kỳ vọng duy trì xuất siêu trên 23 tỷ USD, tăng khoảng 15% so với năm trước.

“Đây là mục tiêu đầy thách thức trong bối cảnh vẫn tiềm ẩn nhiều yếu tố có thể tác động mạnh đến hoạt động xuất khẩu”, ông Hải nhận định.

Theo ông Hải, môi trường kinh tế quốc tế thời gian tới tiếp tục diễn biến phức tạp với nhiều rủi ro khó dự báo, đặc biệt là xu hướng gia tăng bảo hộ thương mại, áp dụng các tiêu chuẩn xanh, cùng tác động của thiên tai và xung đột địa chính trị có thể làm gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu.

Ở trong nước, dù đã xây dựng được nền tảng sản xuất tương đối vững ở cả lĩnh vực công nghiệp và nông nghiệp, song phần lớn hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam vẫn có hàm lượng giá trị gia tăng thấp và phụ thuộc nhiều vào nguyên liệu, công nghệ từ khu vực đầu tư nước ngoài. Đây được xem là rủi ro tiềm ẩn đối với tăng trưởng xuất khẩu trong trung và dài hạn.

“Việt Nam cần đẩy nhanh việc nâng cao tỷ lệ giá trị nội địa, phát triển công nghiệp hỗ trợ và làm chủ công nghệ để hướng tới xuất khẩu bền vững và tự chủ hơn”, đại diện Cục Xuất nhập khẩu khuyến nghị.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Phí Ngọc Trịnh, Tổng Giám đốc CTCP Tập đoàn Hồ Gươm, cho biết mục tiêu tăng trưởng ban đầu trong năm 2025 là 5 - 10%, song do những biến động bất lợi của thị trường, kết quả cả năm chỉ đạt mức tương đương cùng kỳ, không ghi nhận tăng trưởng.

Nguyên nhân chủ yếu đến từ lạm phát tại các thị trường nhập khẩu lớn tiếp tục làm suy giảm sức mua, trong khi thời tiết nắng nóng kéo dài tại châu Âu khiến nhu cầu tiêu dùng hàng may mặc thay đổi đáng kể.

Bên cạnh đó, xung đột Nga - Ukraine khiến tâm lý người tiêu dùng và các nhà nhập khẩu trở nên thận trọng, nhiều đối tác giảm tồn kho và không còn đặt đơn hàng dài hạn như trước.

“Từ khoảng tháng 9 - 10/2025, đơn hàng sụt giảm mạnh, có thời điểm giảm tới 30 - 40%, buộc doanh nghiệp phải cho một bộ phận lao động nghỉ chờ việc”, ông Trịnh chia sẻ.

Bước sang năm 2026, Tập đoàn Hồ Gươm đặt mục tiêu chủ động hơn trong việc tiếp cận đơn hàng, nhận đơn sớm và duy trì lượng đơn ổn định giữa các quý nhằm hạn chế rủi ro gián đoạn sản xuất. Doanh nghiệp tập trung chuyển mạnh sang các đơn hàng giao tại cảng xuất và mô hình tự thiết kế, sản xuất theo yêu cầu khách hàng, qua đó chủ động hơn về nguyên liệu và kế hoạch sản xuất, đồng thời giảm phụ thuộc vào hình thức gia công truyền thống.

Song song với việc đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, doanh nghiệp cũng bổ sung các sản phẩm phục vụ thị trường trong nước vào kế hoạch sản xuất để giải quyết một phần lao động dư thừa, đồng thời mở rộng tìm kiếm khách hàng mới nhằm phân tán rủi ro.

“Về dài hạn, chúng tôi đang đẩy mạnh đầu tư cho sản xuất xanh, triển khai hệ thống điện mặt trời áp mái tại nhiều nhà máy, chủ động tìm kiếm nguồn nguyên liệu đáp ứng tiêu chuẩn tái chế và phát triển bền vững, phù hợp với yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường châu Âu và Mỹ”, ông Trịnh cho biết.

Cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chuyển đổi từ gia công sang chế tác,  ông Trần Quốc Mạnh, Chủ tịch HĐQT CTCP Phát triển Sản xuất Thương mại Sài Gòn (Sadaco), chia sẻ: “Doanh nghiệp đang rất tích cực tìm kiếm khách hàng thông qua việc chuyển các nguyên liệu truyền thống sang nguyên liệu thân thiện với môi trường để tham gia vào chuỗi kinh tế tuần hoàn và đáp ứng được các yêu cầu của khách hàng hiện nay. Hiện tại, Sadaco đã có đơn hàng cho quý I/2026, thế nhưng các đơn hàng đã hoàn toàn khác so với thời gian trước khi yêu cầu về giá cả thấp hơn, quy mô đơn hàng nhỏ hơn”. Đồng thời, doanh nghiệp cũng chuyển từ OCM (Sản xuất theo hợp đồng gốc - gia công đơn thuần) sang ODM (Sản xuất thiết kế gốc - thiết kế và sản xuất sản phẩm độc quyền) nhằm nâng cao giá trị gia tăng, sáng tạo, và năng lực cạnh tranh quốc tế, hướng đến thị trường cao cấp hơn thay vì chỉ nhận đơn hàng gia công với giá thấp.